Ενα από τα χαρακτηριστικά για τα οποία θα μείνει σίγουρα στην ιστορία ο φιλόσοφος Εντγκάρ Μορέν ήταν η «αντίστασή» του στον κατακερματισμό της γνώσης, υιοθετώντας στο έργο του μια διεπιστημονική προσέγγιση.
«Μέχρι τις τελευταίες του ημέρες, ο Εντγκάρ παρέμεινε προσηλωμένος στον κόσμο, στους ανθρώπους και στα μεγάλα θέματα του ανθρώπου που τροφοδότησαν την σκέψη του», έγραψε η χήρα του, Σαμπάχ Αμπουσαλάμ Μορέν, αποχαιρετώντας τον 104χρονο σύζυγό της που έφυγε σήμερα από τη ζωή.
Το 2014, ο διακεκριμένος ιστορικός και διανοούμενος είχε συνομιλήσει με τον Νίκο Αλιάγα για την αθανασία, τους προσωκρατικούς φιλοσόφους και το τέλος του κόσμου.
Από τι πάσχει ο κόσμος Εντγκαρ Μορέν;
Ο κόσμος πάσχει από μια μορφή τύφλωσης. Οχι επειδή του λείπουν οι πληροφορίες, αλλά επειδή συχνά του λείπει η κατανόηση. Οι άνθρωποι σπάνια εκπαιδεύονται ώστε να αγκαλιάζουν την πολυπλοκότητα της πραγματικότητας. Μαθαίνουν περισσότερο να τεμαχίζουν τον κόσμο σε ξεχωριστά διαμερίσματα παρά να διακρίνουν τους αόρατους δεσμούς που ενώνουν τα πάντα. Αναλύουμε αποσπασματικά αυτό που μπορεί να γίνει κατανοητό μόνο ως σύνολο. Είμαστε συνδεδεμένοι ασταμάτητα με τα πάντα και τους πάντες αλλά δεν επικοινωνούμε.
Η εποχή μας διαπερνάται από χίλιες πληγές, όμως μία από τις βαθύτερες είναι ίσως η υπνοβασία. Μπροστά σε ένα μέλλον που έχει γίνει αβέβαιο, πολλοί άνθρωποι ζουν μέρα με τη μέρα. Η μνήμη ξεθωριάζει. Το παρελθόν δεν εξετάζεται πλέον με απόσταση και κρίση· συχνά απλοποιείται, εργαλειοποιείται. Ένας πολιτισμός που χάνει τη μνήμη του κινδυνεύει να χάσει και την ικανότητά του να προβλέπει και να προετοιμάζεται για το μέλλον. Αν αυτή η συλλογική αμνησία συνεχιστεί, θα μπορούσε να οδηγήσει σε σοβαρές καταστροφές.
Τι είναι, λοιπόν, αυτό που αντιστέκεται στο πέρασμα του χρόνου και στη λήθη ;
Πρώτα απ’ όλα, η ίδια η ζωή. Η ζωή είναι μια αδιάκοπη αντίσταση στον χρόνο. Ξαναγενιέται ασταμάτητα απέναντι στον θάνατο. Ανανεώνεται, πολλαπλασιάζεται, μεταδίδεται. Κάθε γενιά χάνεται, όμως η ζωή συνεχίζει την πορεία της μέσα από άλλα πρόσωπα, άλλα σώματα, άλλες συνειδήσεις.
Αντιστέκονται επίσης ορισμένα έργα του ανθρώπινου πνεύματος. Διασώσαμε τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και ίσως ακόμη περισσότερο τους Προσωκρατικούς, όπως τον Ηράκλειτο, του οποίου λίγα μόνο αποσπάσματα εξακολουθούν να μας θέτουν ερωτήματα έπειτα από περισσότερες από δύο χιλιετίες. Μπορούμε ακόμη να διαβάζουμε τον Θερβάντες και τον Δον Κιχώτη, τον Ντοστογιέφσκι και τόσους άλλους. Αυτά τα έργα διασχίζουν τους αιώνες επειδή αγγίζουν κάτι ουσιώδες στην ανθρώπινη εμπειρία.
Ωστόσο, ζούμε μέσα σε ένα σύμπαν θνητότητας. Χρειάζεται το θάρρος να το αποδεχθούμε. Οι άνθρωποι πεθαίνουν. Οι πολιτισμοί εξαφανίζονται. Κάποτε θα σβήσει και η ίδια η ανθρωπότητα. Η Γη δεν είναι αιώνια. Ακόμη κι αν ο άνθρωπος κατοικήσει κάποτε άλλους πλανήτες, η σημερινή επιστημονική γνώση μας δείχνει ότι το σύμπαν οδεύει, σε ασύλληπτα μεγάλες χρονικές κλίμακες, προς μια προοδευτική διασπορά της ενέργειας και της ύλης.
Είναι λοιπόν χίμαιρα η ιδέα της αθανασίας ;
Μπροστά σε αυτή την πραγματικότητα, η αθανασία ίσως δεν αποτελεί τον σοφότερο ορίζοντα. Αυτό που αντιστέκεται στον χρόνο δεν είναι η αιωνιότητα των σωμάτων. Είναι τα έργα, οι πράξεις, οι σκέψεις και οι εσωτερικές ορμές που αγγίζουν το βαθύτερο στρώμα της ανθρώπινης ύπαρξης. Είναι οι δημιουργίες που μας φέρνουν ενώπιον του υψηλού, που μας υπενθυμίζουν την ευθραυστότητά μας και ταυτόχρονα μας ανοίγουν σε κάτι μεγαλύτερο από εμάς. Ακριβώς επειδή είμαστε θνητοί, ορισμένα λόγια, ορισμένα έργα και ορισμένες πράξεις ομορφιάς γίνονται αξέχαστα. Πρέπει να αποδεχθούμε την θνητότητα για να ζήσουμε.
