Γνώρισα την Αννα Καφέτση στο Παρίσι στις αρχές της δεκαετίας του 1980, την εποχή που εκπονούσε τη διδακτορική διατριβή της στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης. Ηταν απόφοιτος του EΚΠΑ έχοντας σπουδάσει Φιλοσοφία. Είχε ένα φωτεινό πρόσωπο με γελαστό βλέμμα και μια σωματική αισιοδοξία σύμμετρη με κάθε τι που έλεγε, και όχι μόνον όταν την προκαλούσαμε γυρίζοντας την κουβέντα στη σύγχρονη τέχνη. Η Αννα σε ανέβαζε με το χιούμορ και την έξοχη κρίση της για ό,τι είχε σχέση όχι μόνο με την τέχνη, αλλά, κυρίως, με ό,τι σου μάθαινε η τέχνη. Πίστευε ότι το κυριότερο που σου μάθαινε ήταν όχι απλώς να βλέπεις, αλλά προπάντων να κοιτάζεις. Και, παρόλο που δεν στράφηκε στη διδασκαλία, το εφάρμοσε αυτό στη δουλειά της, θα έλεγα, ακόμη πιο αποτελεσματικά από όσο αν είχε ακολουθήσει ακαδημαϊκή καριέρα.
Οι σπουδές της στην ιστορία της τέχνης και στην αισθητική οδήγησαν τα επαγγελματικά βήματά της σε ένα μουσείο της Αθήνας που είχε σχέση με τη νεότερη και σύγχρονη τέχνη: την Εθνική Πινακοθήκη, όπου εργάστηκε από το 1983 έως το 1999 ως επιμελήτρια του τμήματος συλλογών του 20ού αιώνα. Εκεί, η δουλειά, ο ερευνητικός μόχθος της και η ιδιοφυώς αποτελεσματική ευρηματικότητά της στην αντιμετώπιση ακόμη και περίπλοκων πρακτικών ζητημάτων την έκαναν αμέσως απαραίτητη.
Ιστορικές σε κλίμακα και συγκλονιστικές σε ερευνητικό υπόβαθρο παραμένουν οι εκθέσεις που δημιούργησε. Ανάμεσά τους, οι «Μεταμορφώσεις του μοντέρνου: η ελληνική εμπειρία» (1992) ή η «Ρωσική Πρωτοπορία» (1995), αλλά και απαραίτητες μονογραφικές όπως η μνημειώδης «Σχέδια Παρθένη» στην Εθνική Πινακοθήκη (1989) με τους θησαυρούς της δωρεάς της κόρης του Παρθένη, Σοφίας.
Η διαρκής επαφή της με μορφές, ρεύματα και δημιουργούς της σύγχρονης τέχνης γιγάντωσε το όραμά της για τη δημιουργία ενός ιδρύματος που θα διέθετε χώρους, υποδομές και υπηρεσίες μουσείου, για να συγκεκριμενοποιήσει, να αναπτύξει και να στεγάσει το ρευστό, μεταβαλλόμενο, τεχνολογικά αλλά και αισθητικά πολυπρισματικό, στις περισσότερες περιπτώσεις εφήμερο, ρεπερτόριο των εκφράσεων της σύγχρονης τέχνης. Ακούραστα εργάστηκε για να πείσει προς την κατεύθυνση της ίδρυσης ενός μουσείου (ελλείψει αρμοδιότερου όρου) σύγχρονης τέχνης στην Αθήνα από τα χρόνια ακόμη της δουλειάς της στην Εθνική Πινακοθήκη. Ο αγώνας της πέτυχε τον στόχο του: ανάμεσα στα θεμελιώδη σε σημασία επιτεύγματά της, κορυφαίο στέκει και θα παραμείνει το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), που οφείλει την υπόσταση και την ίδρυσή του στο πείσμα και στην ακατάβλητη επιμονή της. Ως η πρώτη του διευθύντρια το υπηρέτησε με απίστευτη αφοσίωση από το 2000 έως το 2014.
Οταν η Καφέτση ξεκίνησε τον αγώνα της για την ίδρυση του EMΣΤ, οι περισσότεροι «ειδικοί» και «ειδικευόμενοι» του χώρου στην πατρίδα μας, «με το ένδοξο παρελθόν της αρχαίας παράδοσης» υπό μάλης, αντιμετώπιζαν τη σύγχρονη τέχνη ως «κουρελαρία» ανάξια οποιασδήποτε στέγης. Σήμερα, η σύγχρονη τέχνη θεωρείται πλέον και στην Ελλάδα πεδίο καλλιτεχνικής έκφρασης με ερευνητική σημασία. Το κοινό έχει με τον καιρό εξοικειωθεί με τις μορφές και το περιεχόμενό της σε μεγάλο βαθμό, πολύ περισσότερο, τουλάχιστον, από όσο πριν υπάρξει το ΕΜΣΤ. Αυτό το οφείλουμε ασφαλώς στην υψηλού επιπέδου δουλειά των καλλιτεχνών, αλλά και στη στήριξη που τους δαψίλευσαν πρωτοπόροι (για τον τόπο) θεωρητικοί όπως η Αννα Καφέτση. Η Αννα προσέφερε πολλά και σημαντικά, όχι μόνο με τη δημόσια συλλογή (αριθμεί πάνω από χίλια έργα) που συγκρότησε εκ του μηδενός στο ΕΜΣΤ, αλλά και με τη δυνατότητα που έδωσε στους καλλιτέχνες, Ελληνες και ξένους, να επικοινωνήσουν το έργο τους στο κοινό, ελληνικό και διεθνές.
Δυστυχώς, το 2014 τελεσφόρησαν πιέσεις προς το υπουργείο Πολιτισμού κάποιων ατόμων, σχετικών ή και άσχετων με το αντικείμενο του ΕΜΣΤ, με αποτέλεσμα να εκδιωχθεί η φυσική του τιμονιέρισσα από το μουσείο.
Σε άλλα μέρη, που ενδιαφέρονται να έχουν ανταγωνιστικά μουσεία και ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα, φιλοδοξούν να διαθέτουν επιστήμονες του κύρους της Καφέτση – τους διεκδικούν και τους εμπιστεύονται. Aξιοποιούν στο έπακρο ανθρώπους με όραμα, στη δική της περίπτωση, ενός Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, που να είναι άξιο του ονόματός του σε διεθνές επίπεδo. Αντιθέτως σε εμάς, με ελάχιστες εξαιρέσεις, η διοίκηση έχει συνηθίσει να τοποθετεί διεκπεραιωτές στον κρατικό μηχανισμό, για να μπορεί να κάνει ό,τι θέλει χωρίς ενόχληση. Στα μουσεία, όμως, και στους πολιτιστικούς οργανισμούς, που, εκ των πραγμάτων, υπερβαίνουν τα τοπικά στεγανά και συμμετέχουν στον διεθνή χώρο, οφείλει να θωρακίζει την εθνική επιστημονική φυσιογνωμία: να τοποθετεί ανθρώπους που γνωρίζουν σε βάθος το αντικείμενο και έχουν πάθος με αυτό. Είναι δώρο αμύθητο και γι’ αυτόν τον λόγο, άλλωστε, οχληρό, ακατανόητο, ανυπόφορο για τους παντός επιπέδου γραφειοκράτες και διεκπεραιωτές. Η πράξη του υπουργείου να την καθαιρέσει πάση θυσία ήταν άδικη απέναντί της και, κυρίως, άστοχη για τον θεσμό.
Από το 2016 και εφεξής, η Καφέτση ανέλαβε τη διεύθυνση των εικαστικών εκδηλώσεων του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών (στο AnnexM, κέντρο εικαστικών τεχνών στο ΜΜΑ), θέση από την οποία κατόρθωσε να δημιουργήσει εξαιρετικά σπουδαίο έργο με εκθέσεις και δράσεις που είχαν μεγάλη απήχηση εντός και εκτός Ελλάδος. Αξέχαστες και πολυσήμαντες ανάμεσά τους εκείνες που συγκεντρώνουν ταυτότητες από άλλους πολιτισμούς, θρησκείες, κοσμοείδωλα. Μεγάλα εγχειρήματα, που δείχνουν ότι η σύγχρονη τέχνη έχει ανεπιστρεπτί συμπεριλάβει τον ίδιο τον θεατή, και όχι μόνον τον αντιληπτικό μηχανισμό του, στη θεματική, στο περιεχόμενο, στη δράση της. Μερικοί τίτλοι εκείνων των εκθέσεων-δράσεων, ανάμεσα σε άλλες, «Οι διαπολιτισμοί στην Αθήνα», «Οι διεμπειρίες στην Αθήνα και στο Πεκίνο», «Ο Μεγάλος Περίπατος στην Αθήνα».
Η Καφέτση, Αννα όχι των Χιλίων (όπως η Μπολέιν) αλλά των χιλιάδων ημερών, που, πριν από λίγες ημέρες, έφυγε τόσο αδόκητα από τη ζωή, υπήρξε η σημαντικότερη Ελληνίδα επιστήμων της σύγχρονης τέχνης.
* Ο κ. Αντώνης Κωτίδης είναι ομότιμος καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης στη Φιλοσοφική Σχολή του ΑΠΘ.
