Αρχαιολόγοι ανακάλυψαν στην Αίγυπτο μια μούμια ηλικίας 2.000 ετών με ένα απόσπασμα παπύρου της «Ιλιάδας» σφραγισμένο μέσα σε ένα πήλινο δέμα.
Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, είναι η πρώτη φορά που ένα λογοτεχνικό έργο φαίνεται να διαδραματίζει λειτουργικό και πνευματικό ρόλο στη διαδικασία της μουμιοποίησης.
«Το εύρημα είναι απίστευτα σημαντικό, κυρίως λόγω της ανακάλυψης ενός τέτοιου παπύρου με ελληνικό λογοτεχνικό κείμενο», δήλωσε ο αιγυπτιολόγος Φόι Σκαλφ από το Πανεπιστήμιο του Σικάγου. «Εχουμε ενδείξεις ότι τέτοια κείμενα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως μαγικά φυλαχτά και ακόμα και ο Ομηρος αναφερόταν συχνά σε αυτά».
Η μούμια ενός άνδρα μη βασιλικής καταγωγής ανακαλύφθηκε από αποστολή του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης στην αρχαία Οξύρρυγχο, στο πλαίσιο ενός προγράμματος που διευθύνει ο Ιγνάσι-Χαβιέ Αδιέγο από το Ινστιτούτο Αρχαίας Εγγύς Ανατολής. Η ειδικός Λία Μάσια από το Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου συντόνισε την προσπάθεια που τελικά έφερε στο φως το κατεστραμμένο κείμενο.
Αναγνωρίζοντας ότι ο ιδιαίτερα φθαρμένος πάπυρος απαιτούσε προσεκτική ανάλυση, η δρ Μάσια συνεργάστηκε με συντηρήτρια και ειδικό γλωσσολόγο, για τη μελέτη του κειμένου. Επειτα από έξι χρόνια επίπονης εργασίας, αποκαλύφθηκε μια σπάνια στιγμή πολιτισμικής «αλχημείας».
Παραδοσιακά, οι νεκροί θάβονταν με ταφικά κείμενα όπως το «Βιβλίο των Νεκρών», εγχειρίδια που προορίζονταν να προστατεύσουν και να καθοδηγήσουν τον νεκρό στον κάτω κόσμο. Ωστόσο, στις αρχές της ρωμαϊκής περιόδου εμφανίστηκε μια σημαντική αλλαγή: η τοποθέτηση σφραγισμένων παπύρων πάνω στους νεκρούς.
Στους παπύρους αυτούς συναντά κανείς ένα απρόσμενο μείγμα κειμένων, συμπεριλαμβανομένης ελληνοαιγυπτιακής μαγείας, διοικητικών εγγράφων και έργων όπως η «Ιλιάδα», γεγονός που υποδηλώνει μια πιο εξατομικευμένη, εναλλακτική ταφική πρακτική.
Αρχαιολογικός θησαυρός
Η νεκρόπολη της Οξυρρύγχου, κοντά στο χωριό Ελ Μπαχνάσα περίπου 190 χιλιόμετρα νότια του Καΐρου, δεν είναι απλώς ένας τόπος ταφής αλλά ένας χώρος που επιφυλάσσει αρχαιολογικούς θησαυρούς. Βρίσκεται στις όχθες του καναλιού Μπαχρ Γιουσέφ και η περιοχή είναι γεμάτη με «αρχαίους σκουπιδότοπους» που ανακαλύπτει κανείς τα πάντα, από προσκλήσεις γάμων και φορολογικά αρχεία μέχρι ωροσκόπια.
Οι ερευνητές που εξερευνούν τον πολυθάλαμο χώρο ταφής έχουν φέρει στο φως έναν αξιοσημείωτο θησαυρό ευρημάτων, μεταξύ των οποίων μούμιες διακοσμημένες με χρυσές γλώσσες -φύλλα χρυσού τοποθετημένα πάνω στο στόμα- για να «υπερασπιστούν» τον εαυτό τους απέναντι στον Οσιρι, τον θεό του θανάτου και της ανάστασης, πριν από την τελική κρίση.
Μια άλλη, ξεχωριστή περιοχή της νεκρόπολης -ο Τομέας 42- έφερε στο φως μεγάλα αγγεία που περιείχαν αποτεφρωμένα λείψανα. Ενα από αυτά περιείχε τα οστά ενός ενήλικα, ενός βρέφους και μιας γάτας, μαζί με κομμάτια υφασμάτων. Αν και τα πρόσωπα αυτά πιθανότατα ανήκουν σε λίγο διαφορετική περίοδο από τη μούμια της «Ιλιάδας», η μεγάλη πολυπλοκότητα των τελετών αυτών υποδηλώνει μια εύπορη κοινωνική τάξη με έντονη συνείδηση κύρους.
Ενα πολιτισμικό «διαβατήριο»
Ο πάπυρος, που ανακτήθηκε τον Δεκέμβριο από τον Τάφο 65, περιέχει ένα απόσπασμα από την «Ιλιάδα», το οποίο λειτουργεί ως λεπτομερής καταγραφή της ναυτικής δύναμης και της γεωγραφικής προέλευσης του αχαϊκού στρατού, περιγράφοντας τις δυνάμεις που παρατάχθηκαν εναντίον της Τροίας.
Τα ευρήματα της δρος Μάσια αποκαλύπτουν μια σκόπιμη και προσωπική πράξη: ένα έγγραφο που ετοιμάστηκε σε εργαστήριο ταρίχευσης και τοποθετήθηκε απευθείας πάνω στο σώμα του νεκρού. «Αυτοί οι σφραγισμένοι πάπυροι ίσως θεωρούνταν μέρος μιας εναλλακτικής ταφικής διαδικασίας», είπε, προσθέτοντας ότι απαιτούνται περαιτέρω μελέτες για να επιβεβαιωθεί αυτή η υπόθεση.
Για τους κατοίκους που ζούσαν στο σύνθετο και ζωντανό σταυροδρόμι της ρωμαϊκής Αιγύπτου, οι ελληνικοί πάπυροι ίσως λειτουργούσαν ως ένα κρίσιμο πολιτισμικό «διαβατήριο», εκτιμά η ιστορικός Αννα Ντολγκάνοφ από το Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο. Στην Αίγυπτο, το να είναι κανείς ελληνικής καταγωγής σήμαινε προνομιακή κοινωνική θέση και οικονομικά προνόμια – κάτι που έπρεπε να αποδεικνύεται σχολαστικά από τα γενεαλογικό του δέντρο.
Θαμμένη μαζί με τον νεκρό, η «Ιλιάδα» ίσως λειτουργούσε ως ένα είδος «κρυφού κωδικού» για μια πιο άνετη μεταθανάτια ζωή. Η δρ Ντολγκάνοφ αναρωτιέται αν η μεταφορά του έπους ήταν μια συνειδητή στρατηγική για την εξασφάλιση εισόδου στον «ελληνικό κάτω κόσμο», παρακάμπτοντας ουσιαστικά τις βασανιστικές δοκιμασίες της αιγυπτιακής μυθολογίας.
Πηγή: New York Times
