Οι γνώστες την ονομάζουν ενίοτε «το Ελντοράντο των παπύρων». Είναι εξάλλου τεράστιος ο αριθμός των παπυρικών σπαραγμάτων, ειδικά από τη ρωμαϊκή περίοδο, που έχουν ανακαλυφθεί στην αρχαία Οξύρρυγχο της Αιγύπτου –τη σημερινή Αλ Μπανάσα–, 200 χιλιόμετρα νότια του Καΐρου. Και ενώ περίπου 1.500 από αυτούς τους παπύρους περιλαμβάνουν αποσπάσματα της Ιλιάδας –και άλλοι 600 της Οδύσσειας– κανένας από αυτούς, τους ομηρικούς, δεν είχε εντοπιστεί σε ταφικό περιβάλλον: οι αιγυπτιακές μούμιες εκείνης της εποχής, πίστευαν οι αρχαιολόγοι, ταριχεύονταν με φύλλα που περιείχαν άλλου είδους κείμενα. Ετσι εξηγείται η αίσθηση που προκάλεσε πρόσφατα ο εντοπισμός ενός αποσπάσματος από τη ραψωδία Β της Ιλιάδας σε μία από τις τρεις ξύλινες σαρκοφάγους που ερεύνησαν οι αρχαιολόγοι του Ινστιτούτου Αρχαίας Εγγύς Ανατολής του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης. Πρόκειται για τον «κατάλογο των πλοίων» (τον λεγόμενο «νηών κατάλογο») με τα οποία οι Αχαιοί εκστράτευσαν εναντίον της Τροίας. Και όπως λένε οι αρχαιολόγοι Εστερ Πονς Μελάδο και Μάιτε Μάσκορτ Ρόκα, «είναι η πρώτη φορά που βρίσκουμε πάπυρο τέτοιου είδους στην Οξύρρυγχο. Συνήθως εντοπίζαμε κείμενα νεκρώσιμου ή μαγικού περιεχομένου».
Λεπτή διαδικασία
Τονίζοντας ότι ο πάπυρος βρίσκεται ακόμα υπό μελέτη, οι Πονς και Μάσκορτ, που επιβλέπουν την αρχαιολογική αποστολή του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης στη νεκρόπολη της Οξυρρύγχου, εξηγούν στην «Κ» ότι το εύρημα εντοπίστηκε το διάστημα Νοεμβρίου – Δεκεμβρίου 2025, πάνω στην κοιλιακή χώρα ενός μουμιοποιημένου νεκρού άνδρα από τα ρωμαϊκά χρόνια. Το φύλλο του παπύρου είχε σταθεροποιηθεί, όπως συνηθιζόταν, με πήλινο σφράγισμα. «Η απομάκρυνση του παπυρικού σπαράγματος από το ταριχευμένο πτώμα ήταν, λόγω της κακής κατάστασης διατήρησής του, μια λεπτή και απαιτητική διαδικασία, που χρειάστηκε τον συντονισμό αρχαιολόγων, συντηρητών και επιγραφολόγων», λένε οι δύο Ισπανίδες ερευνήτριες. Η ανάγνωση του παπύρου δεν ήταν πολύ ευκολότερη, αν και η ομάδα είχε στη διάθεσή της ένα μικροσκόπιο υπέρυθρου και υπεριώδους φάσματος, το οποίο «έχει αποδειχθεί καθοριστικό» στην αποκωδικοποίηση παρόμοιων ευρημάτων. Το γιατί όμως ο συγκεκριμένος πάπυρος, με τον «κατάλογο των πλοίων» της Ιλιάδας, αξιοποιήθηκε στην ταρίχευση μιας αιγυπτιακής μούμιας, έστω του ελληνορωμαϊκού κόσμου, παραμένει αναπάντητο ερώτημα.
Αραγε ήταν σύμβολο παιδείας, ταυτότητας, κύρους; Ή είχε τελετουργική σημασία και συνδεόταν με τη μεταθανάτια ζωή; «Αυτοί οι πάπυροι περιέχουν πάντοτε ελληνικά κείμενα, τα οποία έχουν συχνά μαγικό χαρακτήρα, με σκοπό την προστασία του νεκρού», απαντούν οι Πονς και Μάσκορτ, συμπληρώνοντας ότι συχνά, ο νεκρός έφερε στο στόμα και ένα προστατευτικό χρυσό «γλωσσίδιο», που του έδινε «φωνή» στον Κάτω Κόσμο. «Στη συγκεκριμένη περίπτωση, είναι δύσκολο να γνωρίζουμε γιατί ο πάπυρος περιείχε το συγκεκριμένο λογοτεχνικό κείμενο», λένε. Ισως βέβαια ο «κατάλογος των πλοίων» να υποδηλώνει κάποια σχέση του νεκρού με τη ναυτιλία· «θα μπορούσε να αποτελεί μία υπόθεση. Προς το παρόν, διερευνούμε διάφορες ερευνητικές κατευθύνσεις, προκειμένου να αποσαφηνίσουμε όλες τις πτυχές αυτού του σημαντικού ευρήματος», απαντούν.
«Είναι η πρώτη φορά που βρίσκουμε πάπυρο τέτοιου είδους στην Οξύρρυγχο. Συνήθως εντοπίζαμε κείμενα νεκρώσιμου ή μαγικού περιεχομένου», λένε οι Εστερ Πονς Μελάδο και Μάιτε Μάσκορτ Ρόκα.
Το σημάδι του ταριχευτή
Ο Ιγκνάσι-Σαβιέ Αντιέγο, καθηγητής Κλασικών, Ρομανικών και Σημιτικών Γλωσσών στο Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης και διευθυντής του «Oxyrhynchus project» του ισπανικού ιδρύματος, υπογραμμίζει στην «Κ» ότι «το μόνο βέβαιο είναι ότι ο πάπυρος τοποθετήθηκε σκόπιμα από τον ταριχευτή: βρέθηκε σε συγκεκριμένο σημείο της μούμιας –όπως και άλλοι πάπυροι, που έχουν εντοπιστεί στην κοιλιακή χώρα, στο στήθος ή στην πυελική ζώνη– και ήταν σταθεροποιημένος με πήλινη σφραγίδα, η οποία αποτελούσε το “σημάδι” του ταριχευτή». Σύμφωνα με τον καθηγητή, η παπυρολόγος της ομάδας, Λέα Μάσια, υποστηρίζει ότι η τοποθέτηση παπύρου σε μούμια υποδηλώνει την αρχαία παράδοση της εναπόθεσης ενός τελετουργικού, «μαγικού» κειμένου στον νεκρό, που εξασφαλίζει την επιβίωσή του στη μεταθανάτια ζωή.
«Η ανακάλυψη, ωστόσο, ενός αποσπάσματος από την Ιλιάδα», επισημαίνει ο κ. Αντιέγο, «είναι εντυπωσιακή και αινιγματική και προς το παρόν μπορούμε να διατυπώσουμε μόνο κάποιες υποθέσεις: είτε ότι υπήρξε επιθυμία του ίδιου του νεκρού ή της οικογένειάς του να ταφεί με το συγκεκριμένο κείμενο, είτε ότι τοποθετήθηκε απλώς επειδή επρόκειτο για γραπτό κείμενο, στο οποίο αποδιδόταν προστατευτική δύναμη, ανεξάρτητα από το περιεχόμενό του». Στην πρώτη περίπτωση, προσθέτει, μπορούμε επίσης να εικάσουμε ότι ο Ομηρος ίσως συνδεόταν με τα ενδιαφέροντα του νεκρού –επαγγελματικά, αν π.χ. ήταν γραμματικός, φιλολογικά κ.λπ.– ή ότι ενδεχομένως να αποδιδόταν στην Ιλιάδα μια «αποτρεπτική» λειτουργία, λόγω της εξέχουσας θέσης της στην αρχαιότητα.
Ο ίδιος ο «κατάλογος των πλοίων», πάντως, αν και γνωστός ως κομμάτι της ραψωδίας Β, έχει προκαλέσει και άλλου είδους συζητήσεις στους ομηριστές, αναφέρει ο γενικός γραμματέας της Ακαδημίας Αθηνών και ομότιμος καθηγητής αρχαίας ελληνικής φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Αντώνιος Ρεγκάκος. «Διότι είναι ένα απόσπασμα το οποίο δεν “κάθεται” καλά, να το πω έτσι, στην Ιλιάδα», λέει ο ακαδημαϊκός και εξηγεί: «Οπως γνωρίζουμε, η Ιλιάδα διαδραματίζεται στον δέκατο χρόνο του Τρωικού πολέμου. Τι θέση έχει στην αφήγηση ένας κατάλογος των πλοίων που είχαν αποπλεύσει από την Αυλίδα; Ο Ομηρος εκείνη τη στιγμή κάνει λόγο για τον στρατό των Αχαιών, ο οποίος παρατάσσεται στην ξηρά, για να πολεμήσει τους Τρώες. Ενας κατάλογος πλοίων, σε αυτό το σημείο της Ιλιάδας, προκαλεί εντύπωση».
Σύμφωνα με τις θεωρίες που έχουν διατυπωθεί, ο κατάλογος ενδέχεται να είναι προγενέστερος από την Ιλιάδα, καθώς αναφέρει μυκηναϊκά τοπωνύμια τα οποία δεν είχαν πια μεγάλη σημασία στα μέσα του 7ου αιώνα, την εποχή που συντέθηκε το έπος, υπογραμμίζει ο κ. Ρεγκάκος. Ισως μάλιστα να προέρχεται από ένα έπος προομηρικό, τα λεγόμενα «Κύπρια», λέει ο ακαδημαϊκός. Σε κάθε περίπτωση, η «παρουσία» του σε μια αιγυπτιακή μούμια μπορεί να αποκαλύπτει κάτι για την ανάμειξη των πολιτισμών στον συγκεκριμένο χώρο και χρόνο, λένε οι Πονς και Μάσκορτ. «Ο συγκρητισμός που χαρακτήριζε την ελληνορωμαϊκή Αίγυπτο», καταλήγουν οι δύο αρχαιολόγοι, «είναι εδώ έκδηλος. Και στην Οξύρρυγχο μπορούμε να τον διακρίνουμε σε ποικίλες εκφάνσεις σχετικές με τη θρησκεία, την τέχνη, την εικονογραφία και τα ταφικά κτερίσματα».
