Ολόγυρα στα στενά γύρω από την πλατεία Αμερικής, πάνω και κάτω από την Πατησίων, υπάρχει εν υπνώσει ένα φαινόμενο που κυλάει προς την ανυπαρξία. Αν και έχει μάλλον περιορισμένη έκταση, παραμένει ένα φαινόμενο υψηλής έντασης, υποδόριας, μύχιας και ρευστής, καθώς έχει να κάνει με τη φθορά, την απουσία και τη μνήμη. Τα κλειστά σπίτια του Μεσοπολέμου, πολλά από τα οποία έχουν συμπληρώσει 100 χρόνια ζωής και άλλα είναι γύρω στα 90 με 95, με βιωμένη την εμπειρία της Κατοχής, των Δεκεμβριανών, της ανοικοδόμησης, της ευημερίας, της κρίσης και της σύγχρονης συνθήκης, στέκουν μάρτυρες των ανθρώπων που τα έχτισαν και τα έζησαν. Είναι φαινόμενο διάχυτο σε όλες τις παλιές γειτονιές της Αθήνας. Ομως, στην ακτίνα της πλατείας Αμερικής παρουσιάζει ιδιαίτερη πυκνότητα. Εκεί υπήρξε μια κοσμογονία πριν από τον πόλεμο. Χτίστηκαν πάρα πολλά σπίτια και πολυκατοικίες ανάμεσα στο 1925 και στο 1940. Εκεί βιώθηκε αργότερα η παρακμή με τρόπο σχεδόν δραματικό, με την έξοδο των παλιών Αθηναίων, με τη διάλυση της κοινωνικής συνοχής. Οσα έχουν μείνει, κατοικημένα και ακατοίκητα, συνθέτουν ένα αστικό σκηνικό, συχνά θεατρικό, συχνά πικρό, σχεδόν όμως πάντα γοητευτικό και οικείο.
Αναζητούσα ρημαγμένες εξώθυρες, κουδούνια με το όνομα του παλιού ενοίκου άθικτο σε καρτ ντε βιζίτ του 1950, κουδούνια του 1935 χωρίς ταυτότητα, ρόπτρα που συχνά, συχνότατα, είχαν χάσει το λεηλατημένο ταίρι τους, λουκέτα και κλειδωνιές, αρ ντεκό κάγκελα και, κυρίως, πλακέτες με την επαγγελματική ιδιότητα ή το καλλιγραφικά χαραγμένο σε μπρούντζο όνομα του ενοίκου, με μια δόση περηφάνιας, αυτοσεβασμού και συναίσθησης κοινωνικής ώσμωσης.
Αυτά τα σκόρπια τεκμήρια περασμένης ζωής συναρμολογούσαν μια αυτονομημένη αφήγηση που εξύφαινε αόρατο ιστό και οδηγούσε από το ένα σπίτι στο άλλο. Θυμάμαι την εντύπωση που μου είχε κάνει το διώροφο σπίτι της οδού Μηθύμνης 15, όχι μόνο για τον μνημειακό συνοικιακό μοντερνισμό του, αλλά και για την προπολεμική, ανέγγιχτη θωριά του. Στο πλάι της σφυρήλατης εξώθυρας, τα δύο κουδούνια, τα αρχικά, τα πρωτότυπα της δεκαετίας του 1930, παρέμεναν καρφωμένα στον χτενισμένο σοβά, δίχως όμως όνομα και ένδειξη πρότερης ζωής.
Παρομοίως, τα άθικτα κουδούνια του Μεσοπολέμου (ή και των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων) στην οδό Μοσχονησίων 38, όπου το εκεί μεσοπολεμικό διώροφο εμφανίζει παρόμοια είσοδο με το σπίτι της Μηθύμνης 15. Αντίστοιχη διαμόρφωση εισόδου υπάρχει και στην οδό Σπάρτης 18. Είναι μια άτυπη τριλογία, με πιθανώς ευρύτερη διασπορά, ίσως από τον ίδιο αρχιτέκτονα και μηχανικό. Υπάρχει ένα απόθεμα μεσοαστικής αρχοντιάς, που ουδόλως εκτιμήθηκε όσο υπήρχε ως σημαντικό κομμάτι μιας αστικής καθημερινότητας.
Η οδός Σπάρτης, όπως και η οδός Ιεροσολύμων, η οδός Μοσχονησίων, η οδός Αγαθουπόλεως (και η ιδιαίτερα ατμοσφαιρική οδός Νιγρίτης, πάροδος της οδού Θήρας) δίνουν στο βλέμμα του αστικού συλλέκτη πολλές αφορμές για παρατήρηση και στοχασμό. Στη Σπάρτης 10, σε μια ιδιαίτερα ατμοσφαιρική διπλοκατοικία, προπολεμική, δίπλα στον πολιτιστικό χώρο «Αλεξάνδρεια» όπου έζησε ο Μ. Καραγάτσης για μερικά χρόνια (1940-1954), η δεύτερη πόρτα δεξιά φέρει όχι μόνο το αρχικό κουδούνι, αλλά και την προπολεμική μεταλλική πλακέτα, στην οποία διαβάζουμε: «Αρ. Καλαφάτης. Μαιευτήρ – γυναικολόγος». Στον νου έρχεται η πληροφορία ότι στο παρακείμενο κτίριο, όπου σήμερα η «Αλεξάνδρεια», είχε στεγαστεί για μερικά χρόνια ένα μαιευτήριο.
Πιο κάτω, στην οδό Μοσχονησίων 36, στη μία από τις δίδυμες, σφυρήλατες πόρτες με σχέδια της αρ ντεκό βρίσκουμε ξεχασμένη άλλη μια μεταλλική πλακέτα με το όνομα, καλλιγραφικά χαραγμένο, «Κωνστ. Δ. Διάμεσης». Δείχνει ότι τοποθετήθηκε μαζί με την πόρτα, πριν από πολλές δεκαετίες… Το κουδούνι έχει πάρει το πράσινο χρώμα του χαλκού, χωρίς μπουτόν, μοιάζει με αόμματο πορτρέτο.
