Πολλά βλέμματα –θωπευτικά, παρηγορητικά, ανιχνευτικά– συγκεντρώνει το καμένο σπίτι στο Κουκάκι, γωνία Φαλήρου και Τούσα Μπότσαρη. Στέκει ως κέλυφος, όχι όμως κενό θραυσμάτων και νοήματος. Με οδήγησε σε μια περιήγηση αστικών σπαραγμάτων σε αυτή την παλαιότατη γειτονιά της Αθήνας, που αλλάζει ύφος διαρκώς, εμβαθύνοντας σε μια κοινωνική στρωματογραφία διόλου ευκαταφρόνητη, ιδίως από το 1920 και μετά. Οπως και σε άλλες συνοικίες της Αθήνας, έτσι και στο Κουκάκι εκείνα τα χρόνια του Μεσοπολέμου χτίζονταν πολλά σπίτια, το ένα μετά το άλλο, μια πραγματική κοσμογονία αστικοποίησης. Αυτά τα ίχνη, ορατά όχι χωρίς κόπο, αναφύονται σαν τη διαδρομή ενός όφεως στα δρομάκια του Κουκακίου.
Στην οδό Φαλήρου, με κατεύθυνση τη μεγάλη οδό Αναστασίου Ζίννη, και μετά την αίθουσα τέχνης Art Project Space, υπάρχουν –στους αριθμούς 70 και 72– δύο εγκαταλελειμμένα διώροφα του Μεσοπολέμου, η ερείπωση των οποίων είναι ταχύτατη. Εχουν σύμμεικτα στοιχεία αρ ντεκό και απλού πρώιμου μοντερνισμού, αλλά στάθηκα στη σιδεριά του σπιτιού στον αριθμό 70 γιατί αυτή είχε την αισθητική οργάνωση, σε πληρότητα και σε πιστή απόδοση – ενός γνωστού και διαδεδομένου μοτίβου της αρ νουβώ. Μου έκανε εντύπωση που έβλεπα μια παραφυάδα ενός αισθητικού διεθνούς κινήματος σε ένα κλειστό σπίτι στο Κουκάκι, αλλά δεν θα έπρεπε, καθώς γνώριζα από τους περιπάτους σε όλες τις συνοικίες της Αθήνας πως τα σπίτια του Μεσοπολέμου, κυρίως, είναι υβριδικά ανθολόγια των ευρωπαϊκών ρυθμών.
Το διπλανό σπίτι, με την ωραία, χωνεμένη ώχρα, είναι πιο αυστηρό ως προς τον διάκοσμο, αλλά η πιο προχωρημένη ερείπωση, αποτέλεσμα πιθανώς πυρκαγιάς ή εμπρησμού, έχει ανοίξει διάπλατα τα παράθυρα του ισογείου και το κενό προσκαλεί το βλέμμα του διαβάτη μέσα στα σωθικά έως την πίσω αυλή, τη μετέωρη σκάλα και τη θηριώδη συκιά. Η Αναστασίου Ζίννη μας οδηγεί (αν στρίψουμε δεξιά) σε έναν από τους πιο κλασικούς δρόμους του Κουκακίου, την Οδυσσέα Ανδρούτσου, που αυτή την εποχή ορίζεται από το άρωμα των ανθισμένων νεραντζιών (συνάντησα ένα ζευγάρι τουριστών που συνεπαρμένοι από την αθηναϊκή ανθοβολιά μάζευαν με ευλάβεια τα λευκά ανθάκια που ράντιζαν τον δρόμο). Στη γωνία Ζίννη και Ανδρούτσου είναι η κλασικού ρυθμού Β΄ Ευαγγελική Εκκλησία, χτισμένη στα μέσα της δεκαετίας του 1920, από Μικρασιάτες πρόσφυγες, ένα κτίσμα που ξεχωρίζει μέσα στην ομοιογένεια των αστικών μετώπων. Στρίβοντας, όμως, δεξιά στην Οδυσσέα Ανδρούτσου, όπως συνεχίζεται ο τοίχος της εκκλησίας, μια άλλη σιδεριά, στον φεγγίτη του ημιυπογείου, αποκαλύπτει ένα μοτίβο της αρ ντεκό, αυτό του ανατέλλοντος ηλίου.
Με τα σπαράγματα του αστικού βίου να σχηματίζουν μια αρμαθιά, οδηγήθηκα στη σειρά των εξωθύρων από εκείνα τα παλιά σπίτια του Μεσοπολέμου που βρίσκει κανείς ακόμη στην Οδυσσέα Ανδρούτσου και στα πέριξ. Στον αριθμό 19 στέκει ακόμη μία από τις κλασικές διπλοκατοικίες του Μεσοπολέμου, χτισμένη πιθανώς εκείνα τα χρόνια ανάμεσα στο 1927 και το 1932. Πλάι πλάι στέκουν οι θύρες, σε εκείνο το παλιομοδίτικο αθηναϊκό γκρι, με υπόλευκες τις σιδεριές. Οι πόρτες έχουν την οργάνωση της νεοκλασικής εποχής, αλλά τα μοτίβα είναι πλέον συγχρονισμένα στη μόδα της αρ ντεκό. Σαν όφεις συστρέφονται οι κάθετες ράγες στους φεγγίτες, αλλά δυστυχώς τα –προφανώς– στρογγυλά μπρούντζινα ρόπτρα έχουν κλαπεί. Τα ίχνη τους στο ξύλο της πόρτας είναι σαν το πρόσωπο ενός αόμματου σε έργο θρησκευτικών παραβολών.
Το ίδιο θέμα συνάντησα πιο πάνω, σε ένα από τα ωραιότερα νεοκλασικά σπίτια του Κουκακίου, Δράκου και Ζαχαρίτσα. Τα κλαπέντα ρόπτρα των Αθηνών αποκτούν τόσο πικρό συμβολισμό…
