Βιβλίο τρόμου, σε πρώτη φάση προϊόν αυτοέκδοσης από φιλόδοξη νεαρή συγγραφέα, κεντρίζει το ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού μέχρι να πέσει στα χέρια πιο έμπειρων βιβλιοφάγων. «Θα έλεγα πως το “Shy Girl” της Μία Μπάλαρντ είναι γραμμένο από τεχνητή νοημοσύνη», έγραψε ένας από αυτούς στο Διαδίκτυο. Σύντομα, σε ένα thread στην πλατφόρμα Reddit δεκάδες χρήστες θα αποδομούσαν το έργο σε ένα ιδιότυπο ψηφιακό cancel, με συνέπεια ο δημοφιλής εκδοτικός οίκος Hachette να αποσύρει την κυκλοφορία του πριν από μερικές ημέρες.
Με την τεχνητή νοημοσύνη (Τ.Ν.) να εισβάλλει σε κάθε πτυχή του δημόσιου βίου, το «Shy Girl» δεν προκαλεί έκπληξη. Ανακινεί, όμως, μια συζήτηση που γίνεται εδώ και καιρό στους κόλπους εκδοτών και συγγραφέων. Τον περασμένο μήνα, η Εταιρεία Συγγραφέων του Ηνωμένου Βασιλείου (SoA) παρουσίασε έμβλημα-σφραγίδα το οποίο λειτουργεί ως εγγύηση ότι το βιβλίο έχει γραφτεί από άνθρωπο. Ανάλογες πρωτοβουλίες έχουν καταγραφεί παγκοσμίως. Το ζήτημα, άλλωστε, δεν αφορά μόνο την τέχνη του γραπτού λόγου, αλλά και την ανάγκη διαφύλαξης της πνευματικής ιδιοκτησίας από τεχνολογικούς κολοσσούς, των οποίων τα μοντέλα «εκμεταλλεύονται» ανθρώπινα έργα για εμπλουτισμό τους.
Η «Κ» αποπειράθηκε να χαρτογραφήσει τα δεδομένα στον ελληνικό εκδοτικό μικρόκοσμο. Τι μέτρα προστασίας λαμβάνουν οι Ελληνες εκδότες; Υπάρχουν μέσα ελέγχου ενός ύποπτου χειρογράφου; Σε ποια είδη εντοπίζονται σημάδια ότι η «μηχανή» έχει εμπλακεί στη συγγραφική διαδικασία; Και το μεγάλο ερώτημα: Είναι, τελικά, η Τ.Ν. ένας «μπαμπούλας» για τη λογοτεχνία;
Πρώτα κρούσματα
Κοινή συνισταμένη και των τεσσάρων Ελλήνων εκδοτών με τους οποίους μιλήσαμε είναι η βεβαιότητα ότι η Τ.Ν. αποτελεί μεγάλη πρόκληση για τον χώρο του βιβλίου. Ηδη, εξάλλου, έχουν έρθει αντιμέτωποι με ορισμένα «κρούσματα» σε χειρόγραφα που έχουν φθάσει στα χέρια τους. Η Ελενα Πατάκη, υπεύθυνη του τομέα παιδικής λογοτεχνίας των εκδόσεων Πατάκη, φέρνει ως παράδειγμα περίπτωση βιβλίου που παρουσιάστηκε ως έργο μαθητών, αλλά είχε εμφανή σημάδια «συνεργασίας» με κάποιο μοντέλο Τ.Ν. Ο Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος, εκδότης της Διόπτρας, θυμάται μια περίπτωση συγγραφέα που ενημέρωσε εξαρχής τον εκδοτικό οίκο ότι το έργο του είχε γραφτεί με τη συνδρομή Τ.Ν. «Από κοινού αποφασίσαμε να μην προχωρήσουμε στην έκδοση, κρίνοντας ότι κάτι τέτοιο θα μπορούσε να λειτουργήσει εις βάρος του ιδίου», μας λέει. Ο Νίκος Αργύρης (εκδόσεις Ικαρος) και ο Κώστας Σπαθαράκης (εκδόσεις Αντίποδες) έχουν οσμιστεί πιθανή εμπλοκή της Τ.Ν. κυρίως στον τομέα της μετάφρασης. Τα σημάδια, κατά τον κ. Σπαθαράκη, είναι ορισμένες «περίεργες» διατυπώσεις και κάποιοι αγγλισμοί στο μεταφρασμένο κείμενο.
Ρωτάμε τον ίδιο εάν πιστεύει ότι στην ελληνική αγορά κυκλοφορούν ήδη βιβλία με έντονο το στίγμα της τεχνητής νοημοσύνης. «Μιλώντας για ορισμένα βιβλία αυτοβοήθειας –ιδίως όταν βλέπεις κάποια πολυσέλιδα “τέρατα”– είναι πιθανόν να έχουν γραφτεί με τέτοια υποβοήθηση. Αν σκεφτούμε, όμως, μερικά από αυτά τα κείμενα και χωρίς την Τ.Ν., πιθανόν τα ίδια πράγματα θα περιελάμβαναν. Δεν υπάρχει, δηλαδή, μετατόπιση περιεχομένου», σημειώνει. Η Ελενα Πατάκη εκτιμά πως στην ελληνική αγορά υπάρχουν βιβλία στα οποία οι δημιουργοί έχουν «παίξει» με εργαλεία της Τ.Ν., είτε στη μετάφραση είτε συμβουλευτικά στη δομή ή σε διαφημιστικές καμπάνιες, ενώ ο κ. Αργύρης θεωρεί ότι ειδικά σε περιπτώσεις αυτοέκδοσης ή κυκλοφορίας ολόκληρων σειρών βιβλίων απευθείας σε διαδικτυακές πλατφόρμες, η τεχνητή νοημοσύνη είναι παρούσα ως βοήθημα ή και ως δημιουργός.
Μέτρα προστασίας
Ακόμη και στην εγχώρια εκδοτική πραγματικότητα –με τους αντικειμενικούς περιορισμούς της– τα σημάδια είναι αισθητά. Υπάρχουν ωστόσο μέτρα προστασίας; «Τα εργαλεία που μπορεί να βγάλουν ένα συμπέρασμα για το εάν ένα κείμενο είναι προϊόν τεχνητής νοημοσύνης εξελίσσονται συνέχεια», παρατηρεί η κ. Πατάκη. Οπως επισημαίνει όμως ο κ. Παπαδόπουλος, «δεν υπάρχει πραγματικά κάποιο σύστημα που να μπορεί να ανιχνεύσει με 100% βεβαιότητα εάν κάποιο κείμενο έχει παραχθεί ή έχει μορφοποιηθεί με τη βοήθεια κάποιου εργαλείου, όπως το ChatGPT». Πάντως η κ. Πατάκη σημειώνει ότι στα συμβόλαια ο εκδοτικός οίκος έχει όρους κατά τους οποίους δεν επιτρέπονται η μετάφραση και η εικονογράφηση να είναι προϊόντα παραγωγής από την Τ.Ν. Ο Νίκος Αργύρης θέτει στον διάλογο ακόμη μία παράμετρο. «Προσπαθούμε να προστατεύσουμε και τους δημιουργούς μας από το να βρεθούν τα έργα τους σε εργαλεία Τ.Ν. Στα συμβόλαιά μας υπάρχει ρήτρα ότι τα βιβλία μας δεν χρησιμοποιούνται για την εκπαίδευση εργαλείων Τ.Ν.», εξηγεί.
Δεν υπάρχει κάποιο σύστημα που να μπορεί να ανιχνεύσει με 100% βεβαιότητα εάν κάποιο κείμενο έχει παραχθεί ή έχει μορφοποιηθεί με τη βοήθεια κάποιου εργαλείου. Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος, εκδότης
Ο κ. Σπαθαράκης δεν συμμερίζεται συνολικά την «τρομοκρατία γύρω από την Τ.Ν.», όπως τονίζει. Σε μια μεταφραστική διαδικασία, υπογραμμίζει, η Τ.Ν. σου δίνει τη δυνατότητα να ορίσεις μερικές πηγές και να ζητήσεις να δώσει το λήμμα που αναζητείς. «Οταν τη χρησιμοποιείς ως αυτό που είναι και όχι ως μηχανή παραγωγής κειμένων, τότε μπορεί να είναι χρήσιμο εργαλείο. Με τον κίνδυνο, φυσικά, να πάρεις τοις μετρητοίς κάτι. Οταν δηλαδή δεν είσαι σε θέση να ελέγξεις τις πηγές, δεν είναι ασφαλής η χρήση της», διευκρινίζει.
Οταν τη χρησιμοποιείς ως αυτό που είναι και όχι ως μηχανή παραγωγής κειμένων, τότε μπορεί να είναι χρήσιμο εργαλείο. Με τον κίνδυνο, φυσικά, να πάρεις τοις μετρητοίς κάτι. Κώστας Σπαθαράκης, εκδότης
