Οι «Μέρες Επιταφίου» του Νίκου Γκάτσου

Οι Μέρες Επιταφίου είναι ένα θρησκευτικό ποιητικό έργο του Νίκου Γκάτσου που γράφτηκε το 1990 για τον Μάνο Χατζιδάκι κατόπιν παραγγελίας του για ένα έργο κατάλληλο για τη Μεγάλη Εβδομάδα. Αποτελείται από έξι ποιήματα και το κάθε ποίημα αντιστοιχεί σε μία ημέρα της Μεγάλης Εβδομάδας, εξιστορώντας με δραματικό και λυρικό τρόπο τη διπλή φύση, τη θεϊκή αλλά και την ανθρώπινη, της Εβδομάδας των Παθών. Ανάμεσα στις στροφές του κάθε ποιήματος ο Νίκος Γκάτσος επιλεκτικά παρεμβάλλει ερανίσματα ή συρραφές λέξεων από την Καινή Διαθήκη και τους ύμνους της Μεγάλης Εβδομάδας.

Ο Σταύρος Γ. Καρτσωνάκης, στο βιβλίο του Νίκος Γκάτσος: Δώστε μου μια ταυτότητα να θυμηθώ ποιος είμαι, παρατηρεί εύστοχα πως χαρακτηριστικό των στίχων αυτών –σύμφωνα πάντα με τη χριστιανική παράδοση που τηρεί πιστά ο Γκάτσος– είναι η διαρκής αντίθεση ανάμεσα στον ατελή επίγειο κόσμο και άνθρωπο και στο μεγαλείο ενός ουράνιου κόσμου και Θεού.

Το έργο είχε σκοπό να το μελοποιήσει ο Μάνος Χατζιδάκις ώστε να το παρουσιάσει τη Μεγάλη Εβδομάδα του 1990 με την Ορχήστρα των Χρωμάτων και με βασικό ερμηνευτή τον Μανώλη Μητσιά. Τελικά όμως το έργο δεν μελοποιήθηκε τότε.

Αρχικά και αποσπασματικά από τις Μέρες Επιταφίου ο Χρίστος Τσιαμούλης  επέλεξε το 2006 να μελοποιήσει τη «Μεγάλη Πέμπτη» και με τη συγκινητική ερμηνεία του Αλκίνοου Ιωαννίδη να τη συμπεριλάβει στη δισκογραφική του δουλειά με τίτλο «Δωδεκάορτο», που κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 2006. 

Ο Αλκίνοος Ιωαννίδης, κατόπιν προσωπικής μας επικοινωνίας για το συγκεκριμένο άρθρο, γράφει για τις Μέρες Επιταφίου:

Ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνεται ο Νίκος Γκάτσος το ιερό στοιχείο είναι ένας δρόμος που οδηγεί στο βάθος της ψυχής και στην αιωνιότητα της φύσης. Σε αντίθεση με το μεγαλύτερο μέρος του λόγου των ιεραρχών μας, ο δικός του λόγος είναι ένα ανοιχτό παράθυρο προς τον πυρήνα της ύπαρξης. Είναι το θαύμα του ανθρώπου που σηκώνεται για να σταθεί, για μια αιώνια στιγμή, μέσα στο άπειρο του σύμπαντος και του χρόνου. Είναι η μυστική γλώσσα που μιλάνε τα αγρίμια της ερήμου, τα ασπαλάθια, τα πουλιά, τα λαγκάδια, ο ήλιος, τα αστέρια. Ο Γκάτσος, μύστης ο ίδιος, γνωρίζει καλά τη γλώσσα αυτή. Και, μέσα από τους στίχους του, μοιάζει να τη μεταφράζει στη δική μας γλώσσα, ώστε να μας συμπεριλάβει στην τελετουργία.

Ο Χρίστος Τσιαμούλης εναπόθεσε στην υπέροχη μελοποίησή του τον σπάνιο συνδυασμό βυζαντινής και λαϊκής αγιότητας που τον χαρακτηρίζει σαν άνθρωπο. Εκανε ένα δώρο στην ψυχή μου όταν μου ζήτησε να τραγουδήσω τη Μεγάλη Πέμπτη. Χωρίς να το ξέρει, έκανε και ένα πολύτιμο δώρο στα παιδιά μου, αφού για χρόνια τα νανούριζα με αυτό.

Το 2014 ο Δημήτρης Παπαδημητρίου μελοποίησε τις «Μέρες Επιταφίου» χρησιμοποιώντας ως λιμπρέτο το πρωτότυπο γνήσιο κείμενο του Νίκου Γκάτσου. Το έργο μελοποιήθηκε με τρόπο που διατηρεί τόσο τη συμφωνική πολυφωνία όσο και το βυζαντινό «χρώμα», και γράφτηκε για μεγάλη συμφωνική ορχήστρα –χορωδία, ελληνικά όργανα–, λαϊκό σολίστα, σοπράνο και αφηγητή.

Παρουσιάστηκε τη Μεγάλη Τετάρτη του 2014 στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών από την Καμεράτα – Ορχήστρα Φίλων Της Μουσικής υπό τη διεύθυνση του Λουκά Καρυτινού, με λαϊκό ερμηνευτή τον Μανώλη Μητσιά, όπως επιθυμούσε το 1990 ο Νίκος Γκάτσος, σοπράνο τη Μυρσίνη Μαργαρίτη και αφηγητή τον Γιάννη Φέρτη. Το έργο εκδόθηκε και σε CD το 2015.

Για το άρθρο αυτό ο Μανώλης Μητσιάς δέχτηκε την πρόσκλησή μου να γράψει την προσωπική του ιστορία και εμπειρία για τις Μέρες Επιταφίου:

Για τις Μέρες Επιταφίου θα σας μιλήσω από την αρχή. Τηλεφωνούσα στον Γκάτσο καθημερινά, για να του πω την καλημέρα μου και να ρωτήσω τι κάνει. «Καλά, Μανώλη» μου απαντούσε, «Εσύ;». «Καλά, κύριε Γκάτσο», του έλεγα κι αυτό ήταν. Μια μέρα μού λέει: «Μανωλάκη, γράφω κάτι για τη Μεγάλη Εβδομάδα. Είναι για ψάλτη και λαϊκό τραγουδιστή. Δηλαδή, για σένα». Τα ’χασα. Δεν το περίμενα. «Σας ευχαριστώ, κύριε Γκάτσο», είπα με δέος, «να είστε καλά». Σε άλλο τηλεφώνημα μου αποκάλυψε ότι τη μουσική θα την έγραφε ο Χατζιδάκις, κάτι που δεν έγινε γιατί η ζωή, δυστυχώς, τα ’φερε αλλιώς.

Ολα τα κείμενα τα διάβασα όταν η Αγαθή Δημητρούκα τα έβαλε στον τόμο με τα τραγούδια. Να σας πω ότι συγκινήθηκα; Είναι λίγο. Δεν περιγράφεται. Σαν να επισκεπτόμουν με τον Γκάτσο μαζί το Αγιο Ορος. Εδώ να ευχαριστήσω την Αγαθή, γιατί σεβάστηκε το γεγονός ότι ο Γκάτσος έγραψε τις Μέρες Επιταφίου για τη φωνή μου και το σημείωσε στο βιβλίο. Ετσι, το 2014, είχα τη χαρά και τη συγκίνηση να τραγουδήσω σ’ αυτό το μεγαλειώδες ορατόριο που συνέθεσε ο Δημήτρης Παπαδημητρίου και παρουσιάστηκε στη Στέγη και μετά βγήκε σε δίσκο. Σπουδαία δουλειά από τον Γκάτσο, αλλά κι από τον Παπαδημητρίου. Σπάνια γράφονται τέτοια έργα. Κρίμα που δεν έτυχε να παρουσιαστεί άλλη φορά. 

Στις Μέρες Επιταφίου ο Γκάτσος μάς δείχνει την ψυχή του: γεμάτη με αγάπη για τον κόσμο, με σεβασμό προς το ιερό στοιχείο, όπως θεωρούσε ιερή και τη ζωή με τον αγώνα της και τη θυσία των παιδιών, μ’ ένα βαθύ πένθος σαν τη χαρμολύπη της Μεγάλης Παρασκευής.

Δέκα χρόνια αργότερα, τον Νοέμβριο του 2024, η πνευματική θεματοφύλακας του έργου του Νίκου Γκάτσου, Αγαθή Δημητρούκα, έδωσε την άδεια στον Κώστα Γανωτή να ηχογραφήσει και να παρουσιάσει μία πιο προσωπική μελοποίηση του συγκεκριμένου έργου.

Το ποιητικό κείμενο συμπεριλαμβάνεται ολόκληρο στην αναθεωρημένη έκδοση του βιβλίου Νίκος Γκάτσος, Ολα τα τραγούδια, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πατάκη σε επιμέλεια Αγαθής Δημητρούκα και παρατίθεται με την άδεια του εκδοτικού και δική της στη συνέχεια αυτού του άρθρου.

Προς κάθε ενδιαφερόμενο αναγνώστη και ερευνητή το αρχείο του Νίκου Γκάτσου έχει παραχωρηθεί από την Αγαθή Δημητρούκα στη βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ και έχει ήδη ψηφιοποιηθεί. Δείτε: https://gatsosarchive.org/.

Μεγάλη Δευτέρα

Ὁ ὤν καί ὁ ἦν καί ὁ ἐρχόμενος.

Τό Ἄλφα καί τό Ωμέγα.

Περίμενέ με μάνα μου περίμενέ με ἀκόμα 

ὥσπου νά φτάσει ἡ ἄνοιξη στό παγωμένο χῶμα.

Ὁ γεωμέτρης τοῦ ἀχανοῦς.

Ὁ ποιμήν τῶν ἀστέρων.

Περίμενέ με μάνα μου σάν τό πουλί τοῦ νότου 

πού σμίγει μάτι καί φτερό νά βρεῖ τόν οὐρανό του.

Ὁ κυβερνήτης τῶν Ἀριθμῶν.

Ὁ δαμαστής τῶν Σημείων.

Περίμενέ με μάνα μου κάποια Παρασκευή σου 

στήν πύλη τοῦ Παράδεισου στό φρέαρ τῆς ἀβύσσου.

Ἐγγύς. Ἐγγύτατος ὁ καιρός.

Ὁ ὤν καί ὁ ἦν καί ὁ ἐρχόμενος.

Μεγάλη Τρίτη

Ἐπόρνευσαν οἱ βασιλεῖς καί ἐκ τοῦ οἴνου τῆς πορνείας 

ἐμεθύσθησαν οἱ κατοικοῦντες τήν γῆν.

Κάτω ἀπ᾿ τά λάβαρα τῆς Ρώμης 

στήν τέντα τῆς Μαγδαληνῆς 

ἐσύ πατέρας τῆς συγγνώμης 

κι ἐμεῖς παιδιά τῆς ἡδονῆς.

Ζοφώδης καί ἀσέληνος ὁ ἔρως τῆς ἁμαρτίας.

Βραχνή ἀκούστηκε ἡ κραυγή 

στά καπηλειά τῆς πολιτείας 

ἐσύ ἀμνίον γιά σφαγή 

κι ἐμεῖς κριοί τῆς ἁμαρτίας.

Τό πολύτιμον μύρον ἡ πόρνη ἔμιξε μετά δακρύων 

καί ἐξέχεεν εἰς τούς ἀχράντους πόδας σου.

Δέ σέ πτοῆσαν οἱ Πιλάτοι 

οὔτ᾽ ὁ καιρός πού εἶν’ ἐγγύς 

ἐσύ στῶν οὐρανῶν τά πλάτη 

κι ἐμεῖς παρείσακτοι τῆς γῆς.

Ἐγώ φῶς εἰς τόν κόσμον ἐλήλυθα, ἵνα πᾶς ὁ πιστεύων 

εἰς ἐμέ ἐν τῇ σκοτίᾳ μή μείνῃ.

 

Μεγάλη Τετάρτη

Ἐκ τῶν σπηλαίων τοῦ ὄρους ἐξῆλθον οἱ δαίμονες.

Τετάρτη τῶν τεφρῶν καί τῶν παθῶν 

ὁ θάνατος δέν ἔχει παρελθόν.

Τετάρτη τῶν ψυχῶν καί τῶν ἀγγέλων 

ὁ θάνατος δέν ἔχει οὔτε μέλλον.

Ὡς θάλασσα ὑαλίνη ὁμοία κρυστάλλῳ.

Τοῦ σύμπαντος ἠχεῖ τό ἐκκρεμές 

ξυπνῆστε ν’ ἀποδώσουμε τιμές.

Φανῆκαν οἱ οὐράνιοι στρατηλάτες 

σά σκοτεινοῦ Ρουβίκωνα Γαλάτες.

Πίστις, ἐλπίς, ἀγάπη. Τά τρία ταῦτα.

Μείζων δέ τούτων ἡ ἀγάπη.

Τῆς γῆς ἀναθαρρῆσαν οἱ πληγές.

Πότε θ᾿ ἀνάψει ὁ ἥλιος πυρκαγιές 

νά κάψουν τό παλάτι τοῦ Ἡρώδη 

καί τ’ ἄνθος τοῦ κακοῦ νά γίνει ρόδι;

Πάντα ποιεῖτε ἵνα γένησθε ἄμεμπτοι καί ἀκέραιοι 

μέσον γενεᾶς σκολιᾶς καί διεστραμμένης.

Μεγάλη Πέμπτη

Τά ἔργα του ἀληθινά καί αἱ ὁδοί του εὐθεῖαι.

Αὐτός πού κρέμασε τόν ἥλιο 

στό μεσοδόκι τ’ οὐρανοῦ 

κρέμεται σήμερα σέ ξύλο ‒

ἵλεως Κύριε γενοῦ!

Καί στ’ ἀσπαλάθια τῆς ἐρήμου 

μιά μάνα φώναξε: «Παιδί μου!».

Διά ξύλου τά τέκνα τοῦ Ἀδάμ 

Παραδείσου γεγόνασιν ἄποικοι.

Μέ τοῦ Ἀπριλιοῦ τ’ ἀρχαῖα μάγια 

μέ τῶν δαιμόνων τό φιλί 

μπῆκε στό σπίτι κουκουβάγια 

μπῆκε κοράκι στήν αὐλή.

Κι ὅλα τ’ ἀγρίμια στό λαγκάδι 

πῆραν τό δρόμο γιά τόν Ἅδη.

Ἐλήλυθε εἰς τήν γῆν ἵνα μαρτυρήσῃ τῇ ἀληθείᾳ.

Θά ξανασπείρει καλοκαίρια 

στήν ἄγρια παγωνιά τοῦ νοῦ 

αὐτός πού κάρφωσε τ’ ἀστέρια 

στήν ἅγια σκέπη τ’ οὐρανοῦ.

Κι ἐγώ κι ἐσύ κι ἐμεῖς κι οἱ ἄλλοι 

θά γεννηθοῦμε τότε πάλι.

Οὗτός ἐστιν ἡ ζωή καί τό φῶς καί ἡ εἰρήνη τοῦ κόσμου.
 

Μεγάλη Παρασκευή

Ἄξιος ὁ τὴν γῆν κρεμάσας ἐν ὕδασιν.

Βαριά τά βήματά μου σέρνω 

στό φῶς τῆς μέρας τό θαμπό 

κρίνα τῆς ἄνοιξης σοῦ φέρνω 

καί στό σταυρό σου τ’ ἀκουμπῶ ‒

φίλε δακρυοπότιστε 

τῶν πρωτίστων πρώτιστε 

τῶν πρωτίστων πρώτιστε.

Ἄξιος ὁ νεφέλαις κοσμήσας τό στερέωμα.

Ἄρρωστος κύλησε ὁ αἰώνας 

κι ὁ ἥλιος βγαίνει μισερός 

σάν τό φτερό τῆς χελιδόνας 

πού τό σακάτεψε ὁ καιρός – 

φίλε τρισμακάριστε 

τῶν ἀρίστων ἄριστε 

τῶν ἀρίστων ἄριστε.

Ἄξιος ὁ τήν γῆν ζωγραφήσας τοῖς ἄνθεσιν.

Σήμερα ὁ Ἅδης ἠνεώχθη 

γεφύρι ἐγίνη ὁ Γολγοθᾶς 

καί στοῦ θανάτου ἐσύ τήν ὄχθη 

ἄφατο δρόμο ἀκολουθᾶς ‒

ἔγγιστε κι ἀνέγγιστε 

τῶν μεγίστων μέγιστε 

τῶν μεγίστων μέγιστε.

Ἄξιον ἐστί τό ἀρνίον τό ἐσφαγμένον.
 

Μέγα Σάββατον

Μέμνησο!

Ὅλα στερέψαν σιγά σιγά.

Τά περιστέρια πετοῦν ἀργά

σέ λίμνες ἄνυδρες βάλτους ὑγρούς

σέ διψασμένους κήπους κι ἀγρούς.

Μέμνησο τῶν παιδίων ἅ σοί ἔδωκεν ὁ Θεός.

Πίσω ἀπ’ τούς λόφους τούς χαμηλούς

μέ τούς προφῆτες καί τούς τρελούς 

στέκουν παράμερα τρία παιδιά 

σά γλαροπούλια στήν ἀμμουδιά.

Τά ρήματα ἅ λελάληκας ἡμῖν πνεῦμά ἐστιν καί ζωή ἐστιν.

Μές στῶν καιρῶν τήν ἀνημποριά 

διώξε τό γρέγο καί τό βοριά 

καί ξαναγύρισε ἥλιε στή γῆ 

μέ τοῦ θριάμβου σου τήν κραυγή.

Ὅτι σύ εἶ ἡ ἀλήθεια καί ἡ ζωή καί ἡ ἀνάστασις.

Ὁ ὤν καί ὁ ἦν καί ὁ ἐρχόμενος.

 

Πηγές άρθρου:

Θερμές ευχαριστίες στην Αγαθή Δημητρούκα, στους Μανώλη Μητσιά και Αλκίνοο Ιωαννίδη, και στις Εκδόσεις Πατάκη για τη συνεργασία και συμμετοχή τους σ’ αυτό το άρθρο.

❗Νίκος Γκάτσος, Ολα τα τραγούδια, Πατάκη, Αθήνα 2024

❗Σταύρος Γ. Καρτσωνάκης, Νίκος Γκάτσος: Δώστε μου μια ταυτότητα να θυμηθώ ποιος είμαι, Μετρονόμος, Αθήνα 2022

❗Αρχείο Νίκου Γκάτσου