Η ποίηση ως τρόπος βίωσης και θέασης του κόσμου

«Στον βυθό του νου σου, λοιπόν, ο ρυθμός χτυπάει ασταμάτητα ―  αυτό δεν είναι που σε κάνει ποιητή; Μερικές φορές φαίνεται να εξασθενεί και να σβήνει εντελώς· σε αφήνει να φας, να κοιμηθείς, να μιλάς σαν κανονικός άνθρωπος. Υστερα πάλι δυναμώνει και σηκώνεται σαν κύμα και πάει να παρασύρει ό,τι έχεις στο μυαλό σου σε έναν κυρίαρχο χορευτικό ρυθμό», έγραφε η Βιρτζίνια Γουλφ στο «Γράμμα σε έναν νέο ποιητή».

Τι είναι η ποίηση λοιπόν; Πόσα έχουν ειπωθεί; Πόσα ποιήματα και ορισμοί έχουν γραφτεί για να εξηγήσουν τον κυρίαρχο ρυθμό που εντός χτυπάει ασταμάτητα;

Θεωρώ την ποίηση πράξη βιωματική και κάποτε, διαβάζοντας το «Σμιλεύοντας το χρόνο» του Αντρέι Ταρκόφσκι, ένιωσα να ταυτίζομαι με μία άποψή του που έλεγε:

«Οταν λέω ποίηση δεν εννοώ κάποιο λογοτεχνικό είδος. Ποίηση είναι ένας ξεχωριστός τρόπος να συνειδητοποιείς τον κόσμο, να συνδέεσαι με την πραγματικότητα. Η ποίηση λοιπόν γίνεται φιλοσοφία που καθοδηγεί τον άνθρωπο όλη του τη ζωή».

Και πράγματι, πιστεύω πως η ποίηση ως τέχνη του λόγου μα και ως φιλοσοφία ζωής είναι ένας τρόπος θέασης και βίωσης του κόσμου. Διδάσκει την παρουσία στη στιγμή, τη βίωση των αντιθέσεων, τη θέαση των λεπτομερειών – μιας και στις λεπτομέρειες η ποίηση ανασαίνει.

Διδάσκει την αφαίρεση, τη συμπύκνωση, την παρατήρηση και την ενσυναίσθηση, την ακρίβεια, την αυτοπαρατήρηση και την αυτοδιόρθωση, τη σύνδεση, την έκθεση και την αποδοχή της κριτικής. Διδάσκει την αξία της έντασης, της παύσης, της σιωπής.

Η ποίηση σε ανοίγει σ’ όλες τις αισθήσεις, σ’ όλα τα συναισθήματα, και σε μετακινεί μέσα στον χρόνο – σε παρελθόν, παρόν και μέλλον· είναι μνημείο και καταφύγιο, παραμυθία και αλήθεια, ουλή και αναλγητικό, σίγουρα κάτοπτρο για τον καθένα. Είναι η τέχνη της μετουσίωσης του θεατού και του αθέατου σε λέξεις και ρυθμό.

Δεν υπάρχει, νομίζω, πιο απρόσιτο θέμα για έναν ποιητή απ’ το να προσπαθεί να εξηγήσει τι είναι η ποίηση για εκείνον, πώς τη βιώνει, γιατί γράφει. Είναι σαν να προσπαθεί να εξηγήσει την αναπνοή· την ίδια του την ύπαρξη.

Και απ’ όλες τις προσπάθειες ίσως εγγύτερα για την απάντηση αυτή να πλησιάζει η άποψη εκείνη του Πολ Βαλερί, που έλεγε:

«Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε».

Η ποίηση

Κάτι παράξενο συμβαίνει στο δωμάτιό μου

σαν πέσει η νύχτα.

Ενα πουλί ολάξαφνο

με φτερουγίσματα που μαχαιρώνουν τον αέρα

εισορμά κ’ ύστερα πάλι ησυχία επικρατεί.

Ποτέ μου δεν ετόλμησα το φως ν’ ανοίξω

και πάντα λέω τι να ’ναι το ολάξαφνο πουλί

τι πτέρωμα να έχει

πώς άραγε να συγκινεί η μορφή του…

Πάντως όταν ξυπνώ με της αυγής το σκούντημα

δεν είμαι παρά μόνος στο δωμάτιο

σωματικά στερεωμένος απ’ τον ύπνο

πιο γνώριμος του θανάτου από χτες

ενώ η ψυχή προσμένει

το καινούργιο μήνυμα του ήλιου

όπως πάντα.

Ομως

τι να ’ναι το πουλί που ξαφνικά

σαν ερχομός πνοής μέσα στο πνεύμα

σφάζει την ησυχία του δωματίου μου

και το αισθάνομαι κοντά μου;

Ποτέ νομίζω δε θα μάθω

κ’ ίσως να είναι το πουλί αυτό, όλο το μυστικό εδώ πέρα.

(Νίκος Καρούζος)

Τα αντικλείδια

Η Ποίηση είναι μια πόρτα ανοιχτή.

Πολλοί κοιτάζουν μέσα χωρίς να βλέπουν

τίποτα και προσπερνούνε. Ομως μερικοί

κάτι βλέπουν, το μάτι τους αρπάζει κάτι

και μαγεμένοι πηγαίνουνε να μπουν.

Η πόρτα τότε κλείνει. Χτυπάνε μα κανείς

δεν τους ανοίγει. Ψάχνουνε για το κλειδί.

Κανείς δεν ξέρει ποιος το έχει. Ακόμη

και τη ζωή τους κάποτε χαλάνε μάταια

γυρεύοντας το μυστικό να την ανοίξουν.

Φτιάχνουν αντικλείδια. Προσπαθούν.

Η πόρτα δεν ανοίγει πια. Δεν άνοιξε ποτέ

για όσους μπόρεσαν να ιδούν στο βάθος.

Ισως τα ποιήματα που γράφτηκαν

από τότε που υπάρχει ο κόσμος

είναι μια ατέλειωτη αρμαθιά αντικλείδια

για ν’ ανοίξουμε την πόρτα της Ποίησης.

Μα η Ποίηση είναι μια πόρτα ανοιχτή.

(Γιώργης Παυλόπουλος)

Ο κόσμος κι η ποίηση

Απλά πράγματα όλα. Η τάξη τους είναι

φροντισμένη απ’ το χέρι σου. Μια δέσμη από χρώματα

στο βάζο του χρόνου.

Αλλωστε, τι

θαρρείς πως στο βάθος είναι η ποίηση; Είναι η γύρη

των πραγμάτων του σύμπαντος. Η γύρη σε πράξεις,

η γύρη σε οδύνη, σε φως, σε χαρά, σε αλλαγές,

σε πορεία, σε κίνηση.

Η ζωή κι η ψυχή

σ’ ένα αιώνιο καθρέφτισμα μέσα στο χρόνο.

Τι νομίζεις λοιπόν· κατά βάθος η ποίηση

είναι μι’ ανθρώπινη καρδιά φορτωμένη

όλο τον κόσμο.

(Νικηφόρος Βρεττάκος)

Ο ποιητής

Αλχημιστής του Μεσαίωνα, που στην εκπλήρωση

έργων απόκρυφων δαπανά –σ’ έκσταση, χρόνο,

μνήμη και όνειρα–, αλχημιστής του Μεσαίωνα

μοιάζει: θέλει τη ζωή όλη, ακέραιη, σ’ ένα

μονάχα ποίημα να περιλάβει. Σε μιαν έκφραση

μέσα, ποιητική.

Τέτοιον οραματίζεται άθλο.

Ουτοπία, βέβαια. Η ζωή, απέραντη και πολύμορφη,

περιλαμβάνει μόνο, δεν περιλαμβάνεται.

Και περισσεύει έξω από κάθε έκφραση,

από κάθε ποίημα έξω.

Ουτοπία, βέβαια.

Ομως διστάζει να το δεχθεί. Γιατί έτυχε

κάποιες φορές, κι όχι σπάνιες, έτυχε να’ χει

τη ζωή όλη περικλείσει σε μια στιγμή.

Και προσπαθεί – με χρόνο, μνήμη και όνειρα.

(Αθως Δημουλάς)

Είμαστε κάτι […]

Είμαστε κάτι ξεχαρβαλωμένες

κιθάρες. Ο άνεμος, όταν περνάει,

στίχους, ήχους παράφωνους ξυπνάει

στις χορδές που κρέμονται σαν καδένες.

Είμαστε κάτι απίστευτες αντένες.

Υψώνονται σα δάχτυλα στα χάη,

στην κορυφή τους τ’ άπειρο αντηχάει,

μα γρήγορα θα πέσουνε σπασμένες.

Είμαστε κάτι διάχυτες αισθήσεις,

χωρίς ελπίδα να συγκεντρωθούμε.

Στα νεύρα μας μπερδεύεται όλη η φύσις.

Στο σώμα, στην ενθύμηση πονούμε.

Μας διώχνουνε τα πράγματα, κ’ η ποίησις

είναι το καταφύγιο που φθονούμε.

(Κ. Γ. Καρυωτάκης)

Διερώτηση για να μην κάθομαι άεργος

Ποτέ στ’ αλήθεια δεν το ’μαθα

τι είναι τα ποιήματα.

Είναι πληγώματα

είν’ ομοιώματα

φενάκη

φρεναπάτη;

Φρενάρισμα ίσως;

ταραχώδη κύματα;

τι είναι τα ποιήματα;

Είν’ εκδορές απλά γδαρσίματα;

είναι σκαψίματα;

Είναι ιώδιο; είναι φάρμακα;

είναι γάζες επιδέσμοι

παρηγόρια ή διαλείμματα;

Πολλοί τα βαλσαμώνουν ως μηνύματα.

Εγώ τα λέω ενθύμια φρίκης.

(Νίκος Καρούζος)

Μελαγχολία του Ιάσωνος Κλεάνδρου ποιητού εν Κομμαγηνή· 595 μ.Χ.

Το γήρασμα του σώματος και της μορφής μου

είναι πληγή από φρικτό μαχαίρι.

Δεν έχω εγκαρτέρησι καμιά.

Εις σε προστρέχω, Τέχνη της Ποιήσεως,

που κάπως ξέρεις από φάρμακα·

νάρκης του άλγους δοκιμές, εν Φαντασία και Λόγω.

Είναι πληγή από φρικτό μαχαίρι.–

Τα φάρμακά σου φέρε, Τέχνη της Ποιήσεως,

που κάμνουνε  – για λίγο – να μη νοιώθεται η πληγή.

(Κ. Π. Καβάφης)

Πηγές άρθρου:

❗Νίκος Καρούζος, Τα Ποιήματα: Α και Β τόμος, Ικαρος, Αθήνα 2018

❗Γιώργης Παυλόπουλος, Ποιήματα, Κίχλη, Αθήνα 2017

❗Νικηφόρος Βρεττάκος, Το βάθος του κόσμου, Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Σπάρτης, 2022

❗Αθως Δημουλάς, Τα Ποιήματα, Ικαρος, Αθήνα 1999

❗Κ. Γ. Καρυωτάκης, Τα Ποιήματα, Νεφέλη, Αθήνα 1992

❗Κ. Π. Καβάφης, Απαντα τα ποιήματα, Νάρκισσος, Αθήνα 2003