«Επειδή δεν άντεχα να ζήσω φωναχτά» — Η γυναικεία φωνή στην ποίηση

«Επειδή δεν άντεχα να ζήσω φωναχτά»

                                                                                                               Emily Dickinson

Γνωρίζω κάποιες ποιήτριες που έγιναν πεταλούδες

μες σε στενά δωμάτια χτύπησαν τα φτερά τους

με όλη τους τη δύναμη, μέχρι που τέλος σπάσαν,

καήκανε τα χρόνια τους σε κάποιας λάμπας φως·

κι έτσι τις βρήκε το πρωί: Ξεψυχισμένες —

ανάμεσα στα ποιήματα που μπόρεσαν να γράψουν

και σε όλα εκείνα που ήθελαν να γράψουνε αλλιώς.

Τους στίχους αυτούς τους είχα γράψει και αφιερώσει πριν από χρόνια στην Emily Dickinson, την περίοδο που μελετούσα τη ζωή της· όμως αργότερα -καθώς εμβάθυνα στην ποίηση που έχουν γράψει γυναίκες-, ένιωθα πως καθρέφτιζε όλο και περισσότερες ποιήτριες…

Από τη μυθολογία μέχρι την πραγματικότητα, από τις θνητές γυναίκες μέχρι τις αθάνατες θεές, από την Πηνελόπη και την ωραία Ελένη του Ομήρου μέχρι τις υπόλοιπες αρχετυπικές, γυναικείες μορφές και από τη Σαπφώ μέχρι τις μέρες μας, η γυναίκα έχει αποτελέσει και αποτελεί αδιαλείπτως πηγή έμπνευσης και δημιουργίας σε όλες τις μορφές τέχνης.

Πολυδιάστατη, έχει σταθεί με όλους τους ρόλους της σαν σύμβολο, σαν μούσα, σε γλυπτά, πίνακες, ποιήματα, έργα πεζά, φωτογραφίες·

Τη συναντάμε μέσα στο πέρασμα των χρόνων, σ’ όλα τα ρεύματα, σχηματισμένη απ’ την εκάστοτε ηθική και αισθητική της εποχής της.

Μέσα στην ποίηση, όμως, η γυναίκα ως δημιουργός αναζητάει το πρόσωπο και τη φωνή της, σε εδάφη αφιλόξενα ανά εποχές ή πίσω από ψευδώνυμα.

«Πώς θα δω το πρόσωπό μου,

την ψυχή μου πώς θα παραδεχτώ,

όταν τόσο παλεύω

και δεν μπορώ ν’ αρμοστώ»,

γράφει χαρακτηριστικά γι’ αυτήν την αναζήτηση η Ζωή Καρέλλη στο ποίημά της «Η Ανθρωπος».

Το γυναικείο ποιητικό σύμπαν είναι γεμάτο με φωνές, κραυγές, σιωπές· φαντασία και καθημερινότητα. Γεμάτο με θέματα πολυποίκιλα και μ’ όλα τα συναισθήματα. Γράφει η Anne Sexton στο ποίημά της «Η μαύρη μαγεία»:

«Μια γυναίκα που γράφει νιώθει πάρα πολλά,

τους εκστασιασμούς εκείνους και τους οιωνούς!

Σαν να μην έφταναν

οι κύκλοι και τα παιδιά και τα νησιά·

οι θρηνωδοί και τα κουτσομπολιά

και τα λαχανικά σαν να μην έφταναν καθόλου.

Νομίζει πως μπορεί να προειδοποιήσει τ’ άστρα.

Μια συγγραφέας είναι πρωτίστως κατάσκοπος.

Γλυκιά μου αγάπη, είμαι αυτό το κορίτσι. […]»

Γι’ αυτό το κορίτσι, και γι’ άλλα τόσα κορίτσια-ποιήτριες που υπήρξανε και υπάρχουν, με αφορμή την αυριανή Παγκόσμια Ημέρα Γυναίκας, και με υπόβαθρο πάντα την ποίηση, ας ακούσουμε τις ποιητικές φωνές τους στο αφιέρωμα αυτό.

Αρχινώ το τραγούδι μου μ’ αιθέρια λόγια

μα γι’ αυτό κι απαλά στ’ άκουσμα· την

Ομορφιά διακόνησα· τι πιο μεγάλο θα μπορούσα

που μ’ αξίωσαν (οι Μούσες) τη δική τους δύναμη δίνοντας

να λέω: αλήθεια σε μελλούμενους καιρούς

κάποιος θα βρίσκεται να με θυμάτ’ εμένα.

(Σαπφώ)

Δραπετεύω μέσ’ απ’ τις λέξεις

που δεν είπα.

Εγκαταλείπομαι

στις ώρες που πιο πολύ αγάπησα.

Αυτή η σιγή δεν έχει τέλος.

Τρομάζω να περιμένω

αυτό που δε θα ’ρθει.

Τρομάζω στη σκέψη

αυτών που δεν έγραψα.

Αυτή η σιγή

απόλυτα δική μου

με κατακερματίζει.

(Τζένη Μαστοράκη)

Οι ποιητές όταν δεν γράφουν μαραζώνουν

Ορκίζονται στον εαυτό τους

Πως η αιτία είναι άλλη

Κάποια ασθένεια του σώματος που έρχεται

Ισως έρωτες που έσβησαν

Βάζουνε τάξη στην κάμαρά τους

Παλιά κλειδιά και αποδείξεις

Τίποτε δεν ανοίγουν ετούτα τα κλειδιά

Κι οι αποδείξεις δεν παραγράφουνε κανένα χρέος

Διπλώνουνε τα ρούχα τους

Οπως οι ιερείς τα άμφια

Περπατούν αργά προσεχτικά

Σαν ηλικιωμένοι τουρίστες

Τάξη τάξη

Δεν πιάνουν πια χαρτί

Το άσπρο τους τρομάζει

(Αγγελική Ελευθερίου)

Ερεβος

Σκύβοντας πάνω

απ’ της ψυχής μου τη συσκότιση

στίχους ισχνούς θα επιδείξω

αποκλεισμένους από απρόσμενη κακοκαιρία

που πλήγωσε θανάσιμα

κάποιο δειλό μου λυκαυγές.

Πολλά θα λεν οι στίχοι αυτοί,

θα δείτε, θα διαβάσετε.

Ο τελευταίος μόνο στίχος

τίποτε δεν θα λέει.

Κοιτώντας θλιβερά τους προηγούμενους

θα κλαίει.

(Κική Δημουλά)

Εξωστρέφεια Προσώπου

Οσα δε λέω είναι τόσο καλά κρυμμένα

που ούτε η φαντασία μου δε θα τα βρει

καταχωνιασμένα μέσα στη φωνή, την κίνηση

στο θαυμασμό για τη ζωή.

Οσα δε λέω είναι αμαρτίες της αφής

όταν δεν τόλμησα ν’ αγγίξω

είναι που λάτρεψα το θαύμα

αποσιώπησα το έγκλημα.

Τόσο καλά το κάλυψα, το ’θρεψα

και το ενθάρρυνα να γίνει ποίημα

που ούτε η σιωπή που ξέρει να διεισδύει

στου ανείπωτου τα σκοτάδια

δε σκέφτηκε ποτέ να σφραγίσει

ό,τι ποτέ δε θα πω

ό,τι ποτέ δεν είχα καμία πρόθεση

να κρύψω.

(Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ)

Τα ποιήματά μου

Τα ποιήματά μου, που γράφτηκαν τόσο νωρίς

τότε που δεν ήξερα ότι ήμουν ποιήτρια,

ανήσυχα σαν σταγόνες ενός συντριβανιού,

σαν σπινθήρες ενός κομήτη,

ριγμένα σαν ευκίνητα διαβολάκια στην επίθεση

του ιερού όπου όλα είναι ύπνος και λιβάνι,

οι στίχοι μου της νιότης και του θανάτου

– οι στίχοι μου, που κανείς δεν διαβάζει! –,

στη σκόνη των διάσπαρτων ραφιών

– που κανένα χέρι δεν αγγίζει! –,

σαν πολύτιμα κρασιά, οι στίχοι μου

θα πάρουν επίσης το χρόνο τους.

(Marina Ivanovna Tsvetaeva)

Το μυστικό όνομα

Σε πολλές πόρτες χτύπησα

πολλούς ρώτησα διαβάτες

Σκίρτησα σ’ ανέλπιστα καλέσματα

στάθηκα μπροστά σ’ άγνωστες στράτες

Κι όλο έλπιζα ν’ ακούσω όλο έλπιζα

να με κράξουν με το μυστικό όνομά μου

Σ’ όλες τις φωνές αγάπης έστρεψα

μα στο βάθος της σώπαινε η καρδιά μου

Μου χαρίσανε πλήθος ωραία ονόματα

λουλουδιών, καρπών, εντόμων κι άστρων

Τα έπαιξα, τα φόρεσα, στολίστηκα

σκόρπισαν σε θρύμματα αλαβάστρων.

(Μελισσάνθη)

[1009]

Ημουν μια Φοίβη – τίποτε περισσότερο –

Μια Φοίβη – τίποτε λιγότερο –

Τη μικρή νότα που πέταξαν άλλοι

Την έχω βάλει στη θέση της –

Εμεινα πολύ χαμηλά για να μ’ αναζητήσουν –

Πολύ ντροπαλή για να με κατηγορήσουν –

Μια Φοίβη μικρό ίχνος αφήνει

Πάνω στα Δάπεδα της Φήμης –

(Emily Dickinson)

Πηγές άρθρου:

❗Ζωή Καρέλλη, Ποιήματα, Ερμής, Αθήνα 1996

❗Ανν Σέξτον, Ερωτικά ποιήματα, Μετάφραση, εισαγωγή και επίμετρο: Ευτυχία Παναγιώτου, Μελάνι, Αθήνα 2010

❗Σαπφώ, Ανασύνθεση και απόδοση: Οδυσσέας Ελύτης, Ικαρος, Αθήνα 1996

❗Τζένη Μαστοράκη, Διόδια, Κέδρος, Αθήνα 1972

❗Αγγελική Ελευθερίου, Τα Ποιήματα, Γαβριηλίδης, Αθήνα 2015

❗Κική Δημουλά, Ποιήματα, Ικαρος, Αθήνα 2011

❗Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, Ποίηση, Καστανιώτη, Αθήνα 2014

❗Μαρίνα Ιβάνοβα Τσβετάγιεβα, Ερωτικά Ποιήματα, Εισαγωγή, επιλογή, μετάφραση: Γιάννης Σουλιώτης, Οδός Πανός, Αθήνα 2016

❗Μελισσάνθη, Οδοιπορικό, Καστανιώτη, Αθήνα 2000

❗Emily Dickinson, Ελα στον κήπο μου, Μετάφραση: Κώστας Λάνταβος, Αρμός, Αθήνα 2013