ΣΤΑΘΗΣ Ν. ΚΑΛΥΒΑΣ, ΝΑΤΑΣΑ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΗ
Big Bang 1970-1973.
Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας
εκδ. Μεταίχμιο, 2025 σελ. 716
Η εργασία του πολιτικού επιστήμονα Στάθη Ν. Καλύβα και της σκηνοθέτιδος Νατάσας Τριανταφύλλη πάνω στην ελληνική πολιτισμική και καλλιτεχνική άνθηση την εποχή της χούντας δημιουργεί ένα πανόραμα. Με τη συναγωγή των θεατρικών, μουσικών, κινηματογραφικών, εικαστικών και λογοτεχνικών πεπραγμένων στα χρόνια της δικτατορίας 1967-1974, οι δύο συγγραφείς προσφέρουν μια πλούσια εικόνα μιας πολύ δύσκολης περιόδου της ελληνικής κοινωνικής ζωής. Αποσκοπούν ωστόσο και σε κάτι ακόμη: να ανασκευάσουν, καθώς λεν, ένα μύθο που θεωρούν πως αποτελεί κυρίαρχη σημερινή αντίληψη, ότι στην περίοδο της χούντας δηλαδή επικρατούσε απόλυτο πνευματικό σκοτάδι και πολιτιστική οπισθοδρόμηση. Η επιχειρηματολογία τους είναι όμως ασθενής, καθώς ό,τι θεωρούν κυρίαρχο μύθο αποτελεί τεχνητό σχήμα που κατασκεύασαν οι ίδιοι προκειμένου να το καταρρίψουν.
Δ. Σαββόπουλος, Ν. Ξυλούρης, Θ. Μικρούτσικος, Κύτταρο, 18 Κείμενα, Γ. Σεφέρης, Γ. Ρίτσος, Ρ. Ρούφος, Θ. Αγγελόπουλος, Π. Βούλγαρης, σύγχρονος κινηματογράφος, Λ. Παπαστάθης, Μέρες του ’36, Στούντιο, Αλκυονίδα, Ελεύθερο Θέατρο, Η ιστορία του Αλή Ρέντζο, Κ. Κατζουράκης, Γ. Ψυχοπαίδης, Κλ. Δίγκα, Χρ. Μπότσογλου. Παρά τις φυλακίσεις και τους βασανισμούς όσων ήταν αντιφρονούντες, η ελληνική κοινωνία, υποστηρίζουν, αντέδρασε όχι όμως μόνο προβάλλοντας αντίσταση. Διότι, εκτός από τους προαναφερθέντες, μέσα στο πολιτισμικό καλειδοσκόπιό τους, οι δύο συγγραφείς περιλαμβάνουν και καλλιτέχνες που δεν έκαναν αντιχουντική τέχνη όπως οι Μ. Χατζιδάκης, Στ. Ξαρχάκος, Κ. Ταχτσής, Δ. Μούτσης. Περιλαμβάνουν, με άλλα λόγια, δημιουργούς που είχαν απήχηση σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα τα οποία βίωναν την καθημερινότητα της χούντας όχι με το αίσθημα πως βρίσκονταν σε κατάστασης πολιορκίας, αλλά απολαμβάνοντας αμέριμνα τις ευκαιρίες διασκέδασης που τους προσέφερε η ιδιώτευσή τους. Η συγκεκριμένη προσέγγιση έχει ενδιαφέρον. Παρά τη δικτατορία, συχνά εξαιτίας της, αλλά και ανεξάρτητα από αυτήν, η Ελλάδα γνώρισε την εποχή εκείνη, θεωρούν, μια έκρηξη στις τέχνες και στα γράμματα την οποία χαρακτηρίζουν Big Bang.
Τα τεκμήρια ωστόσο που προσκομίζουν, προκειμένου να αποδείξουν ποιο είναι το σημερινό κυρίαρχο αφήγημα, δεν είναι καθόλου πειστικά. Παραθέτουν αποσπάσματα από μελετητές, δημοσιογράφους, πολιτικούς και αυτόπτες μάρτυρες που μίλησαν και έγραψαν στην προηγούμενη πεντηκονταετία 1974-2025 για την αίσθηση σκότους που επικράτησε στη χούντα λόγων διώξεων, ελέγχοντάς τους ότι δεν είπαν ταυτόχρονα ότι την ίδια εποχή λαμβάνονταν και δημιουργικές πνευματικές πρωτοβουλίες. Είναι όμως τόσο αποσπασματικές, ανομοιογενείς και χρονικά διάσπαρτες οι μαρτυρίες που παραθέτουν, ώστε καμιά σαφης́ εικόνα δεν δημιουργείται. Κι έπειτα επικαλούνται άλλες μαρτυρίες από τις οποίες προκύπτει το ακριβώς αντίθετο, ότι δηλαδή τα ίδια χρόνια υπήρχε πολιτισμική ακμή. Από πού όμως συνάγεται ότι η πρώτη κατηγορία μαρτυριών για τον σκοταδισμό της χούντας, κατά αρχάς συνιστά κυρίαρχο αφήγημα και κατά δεύτερον αποκλείει τη συνύπαρξη πολιτισμικής ακμής; Και γιατί, λόγου χάρη, να μη θεωρήσουμε κυρίαρχο αφήγημα τη δεύτερη πλουσιότατη και λαλίστατη κατηγορία μαρτυριών περί του αντιθέτου, η οποία προβάλλεται ακόμη έως σήμερα; Αλλά κι εκτός αυτών, προκειμένου να στηρίξουν τη θέση τους περί ενός κυρίαρχου αφηγήματος που μιλάει μόνο για εποχή σκοταδισμού, σε όσους θεώρησαν πως η περίοδος ήταν αντιφατικά πολυσύνθετη (και σκοτεινή και πολιτισμικά δραστήρια), οι συγγραφείς προσάπτουν την κατηγορία της «αμήχανης “διγλωσσίας”» – η οποία όμως καθόλου δεν προκύπτει. Αλλά και ο όρος Big Bang είναι ανακριβής. Σύμφωνα με έγκυρους πολιτικούς επιστήμονες, ακολουθώντας τις σοβαρές αλλαγές που έλαβαν χώρα στη Δύση, μέσα στη δεκαετία του ’60 αναπτύχθηκε και στην Ελλάδα πλούσια καλλιτεχνικο-πνευματική ζωή μαζί με τις κοινωνικο-οικονομικές μεταβολές που θα αλλάξουν ριζικά τη χώρα στις επόμενες δεκαετίες (Γ. Βούλγαρης, Π. Παναγιωτόπουλος). Η δικτατορία δημιούργησε, επομένως, το σκοτάδι τρόμου εξαιτίας της καταστολής (προξενώντας πολιτική ασυνέχεια), ταυτόχρονα όμως η κοινωνικο-οικονομική ζωή συνέχισε να αναπτύσσεται μαζί με τις έντονες πνευματικές και πολιτισμικές διεργασίες της – από το 1970 κυρίως και μετά. Δεν έχουμε οπότε να κάνουμε με κάποια Μεγάλη Εκρηξη, δεδομένου ότι υπήρξε προγενέστερη δυναμική η οποία, παρά τις προσπάθειες της χούντας, δεν ανεκόπη. Η πολιτικο-κοινωνική ζωή μας βρίθει από απλουστευτικά σχήματα, δεν χρειάζεται να κατασκευάζουμε νέα με σκοπό κατόπιν να τα αναθεωρήσουμε.
