Ενας φίλος ερμηνεύει τις συμπεριφορές των ανθρώπων από μια ηλικία και μετά ως αντιδράσεις απέναντι στον φόβο του θανάτου. Αλλοι κάνουν ταξίδια, άλλοι αγοράζουν αυτοκίνητα, άλλοι βουτάνε στο κενό με αλεξίπτωτο και βγαίνουν φωτογραφίες στον αέρα με τα μάγουλα τραβηγμένα μέχρι τον ουρανό. Αλλοι κάνουν ερωτήσεις.
«Εσένα τι θα σου λείψει πιο πολύ αν ήξερες ότι πεθαίνεις;», ρώτησε προ μηνών η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ τη δημοσιογράφο της «Κ» Μαργαρίτα Πουρνάρα σε ένα μεσημεριανό τους γεύμα. Το πώς συνεχίστηκε αυτή η συζήτηση θα το διαβάσετε στο υπέροχο κείμενο της Μαργαρίτας στο αφιέρωμα που ετοιμάσαμε για αυτή τη σπουδαία γυναίκα που έφυγε από τη ζωή την περασμένη Δευτέρα.
Αλλά τι φοβερή ερώτηση. Σε κάνει να σκέφτεσαι με μια διάθεση ιεράρχησης. Τι να βάλω πρώτο; Την οικογένειά μου ή ένα παγωτό; Βουνό ή θάλασσα; Το σεξ ή μια ζουμερή πίτσα; Εξαρτάται θα πει κανείς. Σίγουρα μια τέτοια ερώτηση σπάει τον πάγο για όσους εκτιμούν τις ειλικρινείς σχέσεις και το καλό χιούμορ και η κυρία Αρβελέρ φαίνεται πως επιδίωκε και τα δύο.
Την ερώτηση θα εκτιμούσε πιστεύω και ο συγγραφέας Τζούλιαν Μπαρνς ο οποίος στο τελευταίο του βιβλίο –και εδώ το «τελευταίο» είναι απολύτως κυριολεκτικό– μιλάει ακριβώς για αυτό, για τη διαχείριση ενός τέλους. Μην πάει ο νου σας στο κακό. Ο 80χρονος Βρετανός συγγραφέας με τις «Αναχωρήσεις» (εκδ. Μεταίχμιο), ένα βιβλίο που κωδικοποιείται ως υβριδικό μυθιστόρημα με στοιχεία αυτοβιογραφίας, ανακοινώνει το τέλος της συγγραφικής του πορείας και της σχέσης του με τον αναγνώστη, ενώ στο βάθος βλέπει τον ερχομό του αναπόφευκτου· μας αποκαλύπτει ότι πάσχει από ένα είδος διαχειρίσιμης λευχαιμίας. Σε καμιά του σελίδα όμως δεν εκβιάζει τη συναισθηματική μας φόρτιση. Δεν μας αφήνει να τον λυπηθούμε. Μας βάζει στη θέση μας με χαρακτηριστική άνεση και το μόνο του παράπονο φαίνεται να είναι πως ο Ισμαήλ Κανταρέ πέθανε χωρίς να πάρει Νομπέλ. «Οταν, στην πιο γεμάτη περίοδο της ζωής της, η γυναίκα μου διαγνώστηκε με κακοήθη όγκο στον εγκέφαλο και πέθανε τριάντα εφτά μέρες αργότερα, εξεγέρθηκα που έσβηνε το φως το οποίο εξέπεμπε η ίδια, αλλά δεν μου πέρασε απ’ το μυαλό να αναζητήσω κάποια καλά κρυμμένη δικαιοσύνη ή ευθυκρισία στο γεγονός του θανάτου της. Αν υπήρχε μια απλή φράση που θα μπορούσε κάπως να με ηρεμήσει, ήταν αυτή που ήρθε ξαφνικά στον νου μου εκείνες τις μέρες και την οποία συνεχίζω να χρησιμοποιώ: “Απλώς το σύμπαν κάνει τη δουλειά του”».
Θέλει τέχνη για να μάθει κανείς να λέει αντίο.
