«Η Τελευταία», του Κώστα Καρυωτάκη

Το λυρικό πεζό του Κώστα Καρυωτάκη με τίτλο «Η Τελευταία» το είχα ακούσει για πρώτη φορά το 2009, από την ανάγνωση του ηθοποιού Δημοσθένη Παπαδόπουλου στην τηλεοπτική σειρά «Καρυωτάκης» της ΕΡΤ1, που είχε σεναριογραφήσει και σκηνοθετήσει ο Τάσος Ψαρράς για τη ζωή του ποιητή.

Το συγκεκριμένο πεζό το είχε γράψει ο Καρυωτάκης περίπου το 1922 και το είχε στείλει στη Μαρία Πολυδούρη, πιθανότατα μεταξύ 1922 και 1924. Η Πολυδούρη, τρεις ημέρες πριν από τον θάνατό της, το παρέδωσε, μαζί με άλλα γράμματα, ποιήματα και χειρόγραφα, στην ποιήτρια Θεώνη Δρακοπούλου (Μυρτιώτισσα)· η οποία αργότερα έστειλε όλο το σχετικό αρχείο που είχε στην κατοχή της στον αδερφό του ποιητή, Θάνο Καρυωτάκη.

Το πεζό παραχωρήθηκε στον Γ.Π. Σαββίδη από τον Θάνο Καρυωτάκη και είχε παραμείνει ανέκδοτο μέχρι το 1966. Το χειρόγραφο που σώζεται δεν έχει τίτλο, είναι καθαρογραμμένο με μελάνι και βρίσκεται στο αρχείο Γ.Θ. Καρυωτάκη.

Ο Γ.Π. Σαββίδης γράφει πως «το χειρόγραφο δεν είχε τίτλο, αλλά εκδίδοντάς το έκρινα θεμιτό να τιτλοφορήσω το κείμενο αυτό από την πιο εμφατική του λέξη: [“Η Τελευταία”].

Μονάχα πέρυσι μου δόθηκε να καταλάβω πως το σπαρακτικό αυτό κείμενο παρουσιάζει έξοχο μορφολογικό ενδιαφέρον. Πρώτα πρώτα, η ασθματική του ελλειπτικότητα θαρρώ πως μας παρέχει ένα από τα πιο πρώιμα δείγματα πεζού εσωτερικού μονολόγου της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Και, σε δεύτερη ανάγνωση, η ζυγισμένη, ρυθμική εναλλαγή ερωτηματικών παρενθέσεων, με ηρεμότερες, αναμνηστικές παραγράφους υπαίθριας σκηνοθεσίας, φανερώνει μιάν εγρήγορση καλλιτεχνικής συνείδησης, ακόμη και σε κείμενο που, λογικά, θα έπρεπε να κλείνει με αδιέξοδην αφασία».

Και συμπληρωματικά αναφέρει πως αν η χρονολογία (περ. 1922) στην οποία γράφτηκε το κείμενο ευσταθεί, τότε πρόκειται για ένα από πιο τα πρώιμα δείγματα πεζού εσωτερικού μονολόγου της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας.

Η Τελευταία

(Εἶναι δῶ; Εἶναι κεῖ; Ἔφυγε; Θά ᾿ρθει; Ποῦ εἶναι; Ἡ τελευταία;)

Ἄ! τό δάσος πέρα. Ἕνα τραπεζάκι κάτω ἀπό τ᾿ ἀπόμερο πεῦκο. Καί ἡ νύχτα πού ἐρχόταν σιγά σιγά γιά νά μήν τή νιώσουμε. Ἡ βοή τοῦ βραδινοῦ ἀνέμου στά κλαδιά. Τά λόγια πού ἔλειπαν. Τά χέρια ὠχρά. Τά μάτια καί τ᾿ ἀστέρια. Μεσάνυχτα. Τίποτε ἀπ᾿ ὅλα δέν εἶχε εἰπωθεῖ.

(Ψέματα; Ψέματα; Παιχνίδι φιλαρέσκειας; Περιέργεια; Ἐγωισμός;)

Κι ἄλλοτε ἡ θάλασσα. Τά πλοῖα πού ἔφευγαν στόν ὁρίζοντα παίρνοντας τά ὄνειρά μας. Ὁ φλοῖσβος μέ τίς ὑποσχέσεις του. Ἐκεῖ πάνω στό βράχο τ᾿ ἄφθονα καί ἀνεξήγητα δάκρυα. Ἡ μοναξιά στό ἀπέραντο. Τά φιλιά. Ἡ ψυχή…

(Τίποτε; Τίποτε; Παιδικότητες; Ρομαντισμός; Αὐταπάτη;)

Ἄλλες φορές ἡ αὐγὴ ἀναπάντεχη καί προδοτική. Ἀπό δρομάκια τό κουραστικό γύρισμα. Οἱ πρῶτοι θόρυβοι τῆς ἡμέρας. Ἡ γλυκιά μεταμέλεια στό πρόσωπο πού φωτίζονταν ὁλοένα. Τό χαῖρε…

(Ἔφυγε; Δέ θά ᾿ρθει πιά; Τελευταία;)

Πηγές άρθρου:

❗Κ.Γ. Καρυωτάκης, Τα Πεζά, επιμέλεια Γ.Π. Σαββίδης, Νεφέλη, Αθήνα 1989
❗ Σαββίδης Γ.Π., Χατζηδάκη Ν.Μ. και Μήτσου Μ., Χρονογραφία Κ.Γ. Καρυωτάκη, ΜΙΕΤ, Αθήνα
1989
❗ Κ.Γ. Καρυωτάκης, Ποιήματα και Πεζά, επιμέλεια Δημήτρης Δημηρούλης, Gutenberg, Αθήνα 2017
❗Γ.Π. Σαββίδης, Στα χνάρια του Καρυωτάκη, Νεφέλη, Αθήνα 1989
❗ Χονδρογιάννης Γιάννης, Η Μαρία Πολυδούρη μετά τον Καρυωτάκη, Δίφρος, Αθήνα 1975
❗ Νέα Εστία, τεύχος 1331, Χριστούγεννα 1982