«Η Μελαγχολία του Παρισιού», τα μικρά πεζά ποιήματα του Charles Baudelaire

Το 1869 -δώδεκα χρόνια μετά την έκδοση του ποιητικού του έργου «Τα Ανθη του Κακού» και δύο χρόνια μετά τον θάνατό του- κυκλοφορεί η συλλογή πεζών ποιημάτων του Charles Baudelaire με τίτλο «Η Μελαγχολία του Παρισιού ή Το Παρισινό Σπλην» (γαλλικός τίτλος: Le Spleen de Paris)· έγινε επίσης γνωστή και με τον τίτλο «Μικρά Πεζά Ποιήματα», καθώς περιλάμβανε 50 μικρά πεζά κείμενα σε μορφή ποιητικής πρόζας, τα οποία είχε γράψει τμηματικά ο Baudelaire όσο ήταν εν ζωή και τα περισσότερα από αυτά είχε προλάβει να τα δημοσιεύσει σε περιοδικά και εφημερίδες της εποχής του, από το 1857 και έπειτα.

Ο Baudelaire στην αφιέρωση του συγκεκριμένου έργου του στον φίλο του και συγγραφέα Arsène Houssaye, η οποία συμπεριλήφθηκε σαν πρόλογος στην έκδοση της συλλογής, έγραφε:

«Εχω να σας εκμυστηρευθώ κάτι. Ξεφυλλίζοντας, για εικοστή τουλάχιστον φορά, το διάσημο Gaspard de la Nuit, του Aloysius Bertrand* (ένα βιβλίο που γνωρίζετε εσείς, εγώ και μερικοί από τους φίλους μας δεν έχει κάθε δικαίωμα να αποκαλείται διάσημο;), μου γεννήθηκε η ιδέα να επιχειρήσω κάτι ανάλογο και να εφαρμόσω στην περιγραφή της μοντέρνας ζωής, ή καλύτερα μιας μοντέρνας και πιο αφηρημένη ζωής, τη μέθοδο που εκείνος είχε εφαρμόσει για την περιγραφή της παλιάς ζωής, της τόσο παράδοξα εκφραστικής.

Ποιος είναι από εμάς εκείνος που, στις φιλόδοξες μέρες του, δεν έχει ονειρευτεί το θαύμα μιας ποιητικής πρόζας, μουσικής χωρίς ρυθμό και χωρίς ρίμα, αρκετά εύκαμπτης και αρκετά τραχιάς, για να προσαρμοσθεί στις λυρικές κινήσεις της ψυχής, στους κυματισμούς της ονειροπόλησης, στα σκιρτήματα της συνείδησης;».

Τα «Μικρά Πεζά Ποιήματα» διακρίνονταν για τη λυρική και την εκφραστική τους ελευθερία, όπως είχε επιδιώξει ο Baudelaire, και σταδιακά έγιναν γνωστά στο αναγνωστικό κοινό και στους λογοτεχνικούς κύκλους. Αρκετά από αυτά μεταφράστηκαν στην ελληνική γλώσσα από τον Κλέωνα Β. Παράσχο, τον Περικλή Γιαννόπουλο, τον Τάκη Βαρβιτσιώτη, τον Μηνά Δημάκη και άλλους ποιητές, και δημοσιεύτηκαν κατά περιόδους σε διάφορα ελληνικά περιοδικά.

Στο τεύχος της εφημερίδας «Νεοελληνικά Γράμματα», στις 31 Ιουλίου του 1937, γράφει ο Κλέων Παράσχος: «Τα “Μικρά Πεζά Ποιήματα” αποτελούν τη λυρική ιστορία του Baudelaire γραμμένη σ’ έναν τόνο λιγότερο λαμπρό, πιο καθημερινό από “Τα Ανθη του Κακού”, μα που η οξύτητα, η ένταση και η λυρική τους ποιότητα φτάνει κάποτε τη λυρική ποιότητα εκείνου του έργου του. Αλλωστε, είναι γνωστό ότι περίπου είκοσι από τα πεζά αυτά ποιήματα έχουν τα ακριβώς αντίστοιχά τους στα “Ανθη του Κακού” και είναι γραμμένα πάνω στα ίδια θέματα».

Στη συνέχεια του άρθρου παρατίθενται δύο πεζά ποιήματα από το συγκεκριμένο έργο του, σε μεταφράσεις των Μηνά Δημάκη και Τάκη Βαρβιτσιώτη.

ΧΧΧVI

Η επιθυμία της περιγραφής

Δυστυχισμένος ίσως είναι ο άνθρωπος, αλλά ευτυχής ο καλλιτέχνης που σπαράσσεται από την επιθυμία.

Φλέγομαι απ’ την ανάγκη να περιγράψω εκείνη που παρουσιάσθηκε τόσο σπάνια μπροστά μου και που έφυγε τόσο γρήγορα, σαν ένα ωραίο πράγμα επιθυμητό που χάνεται από τα μάτια του ταξιδιώτη μέσα στη νύχτα. Πόσος καιρός πέρασε πια από τότε που έχει χαθεί!

Είναι ωραία, και κάτι περισσότερο από ωραία, είναι εκπληκτική. Σ’ αυτήν το μαύρο χρώμα αφθονεί, και το καθετί που εμπνέει είναι νυχτερινό και βαθύ. Τα μάτια της είναι δύο άντρα όπου σπινθηρίζει αόριστα το μυστήριο, και το βλέμμα της φωτίζει σαν αστραπή: είναι μια έκρηξη μέσα στα σκότη.

Θα την παρέβαλλα με μαύρο ήλιο, αν μπορούσε κανείς να φανταστεί ένα μαύρο αστέρι που διαχέει το φως και την ευτυχία. Μα σε κάνει πιο πρόθυμο να σκέπτεσαι τη σελήνη, που, οπωσδήποτε, τη σημάδεψε με την επίφοβη επιρροή της. Οχι την ολόλευκη σελήνη των ειδυλλίων, που μοιάζει με ψυχρή νύμφη, αλλά με τη δυσοίωνη και μεθυστική σελήνη, που επικρέμεται στο βάθος μιας νύχτας καταιγιστικής που συνωθούνται τρέχοντας τα σύννεφα. Οχι την ειρηνική και διακριτική σελήνη που επισκέπτεται τον ύπνο των αγνών ανθρώπων, αλλά τη σελήνη ξεριζωμένη απ’ τον ουρανό, ηττημένη και επαναστατημένη, που οι μάγισσες της Θεσσαλίας εξαναγκάζουν σκληρά να χορεύει στην τρομαγμένη χλόη!

Στο μικρό της μέτωπο κατοικούν η πεισματική θέληση και ο άγριος έρωτας. Ωστόσο, στο κάτω μέρος του ανήσυχου προσώπου, που τα ευκίνητα ρουθούνια εισπνέουν το άγνωστο και το ανέφικτο, ξεσπά, με μια χάρη ανεξήγητη, το γέλιο από ένα μεγάλο στόμα, κόκκινο και λευκό, και ηδονικό, που σε κάνει να ονειρεύεσαι το θαύμα ενός υπέροχου λουλουδιού που ανοίγει σε έδαφος ηφαιστειώδες.

Υπάρχουν γυναίκες που εμπνέουν την επιθυμία να τις κατακτήσεις και να τις απολαύσεις, αλλ’ αυτή σου προκαλεί την επιθυμία να αργοπεθαίνεις κάτω απ’ το βλέμμα της.

(Μετάφραση: Μηνάς Δημάκης)

ΧΧΧVII

Τα δώρα της Σελήνης

Η Σελήνη, που είναι η ίδια η ιδιοτροπία, κοίταξε ανάμεσ’ απ’ το παράθυρο, ενώ κοιμόσουνα στο λίκνο σου, και είπε μέσα της: «Αυτό το παιδί μ’ αρέσει».

Και κατέβηκε μαλθακά τη σκάλα της από σύννεφα, και πέρασε αθόρυβα μέσ’ απ’ τα τζάμια. Επειτα ξαπλώθηκε πάνω σου με την ευλύγιστη τρυφερότητα μιας μητέρας, κι εναπόθεσε τα χρώματά της στο πρόσωπό σου. Ετσι οι κόρες των ματιών σου απόμειναν πράσινες και τα μάγουλά σου εξαιρετικά χλομά.

Από την ενατένιση αυτής της επισκέπτριας τα μάτια σου μεγάλωσαν τόσο παράξενα· και σ’ έσφιξε τόσο τρυφερά στο λαιμό που διατήρησες έτσι για πάντα την επιθυμία να κλαις.

Ωστόσο, μες στο ξεχείλισμα της χαράς της, η Σελήνη πλημμύριζε ολόκληρο το δωμάτιο, σα μια ατμόσφαιρα φωσφορική, σαν ένα φεγγοβόλο δηλητήριο· και όλο το ζωντανό τούτο φως στοχάζονταν κι έλεγε: «Θα υφίστασαι αιώνια την επήρεια του φιλιού μου. Θα ’σαι όμορφη με τον τρόπο μου. Θ’ αγαπάς ό,τι αγαπώ κι ό,τι μ’ αγαπά· το νερό, τα σύννεφα, τη σιωπή και τη νύχτα· την απέραντη και πράσινη θάλασσα· το άμορφο και πολύμορφο νερό· το μέρος όπου δε θα βρίσκεσαι· τον εραστή που δε θα γνωρίσεις· τα τερατώδη άνθη· τ’ αρώματα που φέρνουν παραλήρημα· τις γάτες που λιγοθυμούν πάνω στα πιάνα και που θρηνούν σαν τις γυναίκες με μια φωνή βραχνή και γλυκιά!

»Και θα σ’ αγαπούν οι εραστές μου και θα ερωτοτροπούν μαζί σου οι φίλοι μου. Θα ’σαι η βασίλισσα των ανθρώπων με τα πράσινα μάτια, που έχω σφίξει κι εγώ τον λαιμό τους στα νυχτερινά μου χάδια· εκείνων που αγαπούν τη θάλασσα, την απέραντη θάλασσα, την πολυτάραχη και πράσινη, το άμορφο και πολύμορφο νερό, το μέρος όπου δεν βρίσκονται, τη γυναίκα που δεν γνωρίζουν, τ’ απαίσια άνθη που μοιάζουν με τα θυμιατήρια μιας άγνωστης θρησκείας, τ’ αρώματα που συγχύζουν τη θέληση και τ’ άγρια φιλήδονα ζώα που είναι τα εμβλήματα της παραφροσύνης τους».

Και γι’ αυτό, καταραμένο αγαπητό χαϊδεμένο παιδί, βρίσκομαι τώρα ξαπλωμένος στα πόδια σου, αναζητώντας σ’ όλη την ύπαρξή σου την ανταύγεια της τρομερής Θεότητας, της μοιραίας αναδόχου, της φαρμακεύτρας τροφού όλων των σεληνιακών.

(Μετάφραση: Τάκης Βαρβιτσιώτης)

*Ελληνικός τίτλος του έργου του Αλουίσιους Μπερτράν : Ο Γκασπάρ της Νύχτας

Πηγές άρθρου:

❗Charles Baudelaire, H Μελαγχολία του Παρισιού: Μικρά Πεζά Ποιήματα, εκδόσεις Ερατώ, Αθήνα, 1985

❗Charles Baudelaire, Τα Ανθη του Κάκου, εκδόσεις Γκοβόστη, Αθήνα, 1992

❗Χριστόφορος Λιοντάκης, Ανθολογία Γαλλικής Ποίησης, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα, 2009

❗Αφιέρωμα Νέας Εστίας, Χριστούγεννα 1967

❗Νεοελληνικά Γράμματα, 35, 31 Ιουλίου 1937, άρθρο Κλέωνος Παράσχου για τον Charles Baudelaire