«Προς τους αξιοτίμους καθηγητάς του Εθν. Μετσοβείου Πολυτεχνίου. Υποβάλλων υποψηφιότητα διά την έδραν του Ελευθέρου Σχεδίου και έχω την τιμή να θέσω υπό την κρίση υμών την εν γένει καλλιτεχνική μου σταδιοδρομία». Ετσι ξεκινάει η οκτασέλιδη επιστολή που συνέταξε ο Φώτης Κόντογλου (1896-1965) το 1941 για να διεκδικήσει την έδρα του Ελεύθερου Σχεδίου στην Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ. Ο ζωγράφος είχε έρθει ως πρόσφυγας στην Ελλάδα μετά την Καταστροφή της Σμύρνης το 1922· στην αρχή στη Μυτιλήνη και αργότερα στην Αθήνα. Είχε να επιδείξει δημοσιευμένα έργα, εκθέσεις, σχέδια και φιλολογικά έργα, τα οποία παραθέτει ένα προς ένα στην πολυσέλιδη επιστολή του. Η επιστολή δημοσιεύεται για πρώτη φορά ολόκληρη στον τόμο «Εἰς ὀσμἡν εὐῳδίας πνευματικῆς – Φώτη Κόντογλου Διαχρονικές Δημιουργίες» του Μουσείου Μπενάκη, σε επιμέλεια του Χρήστου Φ. Μαργαρίτη.
Ο Κόντογλου είχε στείλει ένα αντίγραφο της επιστολής στον αγαπητό του φίλο και πρέσβη Γιάννη Κοντογιάννη με τον οποίο διατηρούσε πολύχρονη αλληλογραφία (1946-1965), στην οποία συμπεριλαμβάνονται 28 επιστολές αλλά και ένα ανέκδοτο διήγημά του με τίτλο «Καύμα συγκαίον επί ερήμου ακτής» του 1940. Το χειρόγραφο υλικό φυλασσόταν για δεκαετίες σε μια οικογενειακή συλλογή στην Ευρώπη, όπως αναφέρει η επιμελήτρια τέχνης Ολυμπία Παππά στον τόμο, και περιήλθε πριν από μερικά χρόνια στο Αρχείο Νεοελληνικής Θρησκευτικής Τέχνης. Οταν ο Κόντογλου έστειλε το αντίγραφο στον φίλο του πρόσθεσε και μία επιπλέον σελίδα (ένατη), η οποία καταλήγει με μια πρόταση που προξενεί, τουλάχιστον, εντύπωση: «Σήμερα με πάψανε από το υπουργείο διότι δεν έχω τα τυπικά προσόντα. 11 Σεπτεμβρίου 1945». Οπως μας λέει ο κ. Μαργαρίτης, η επιστολή του Κόντογλου αλλά και η απορριπτική απάντηση του πανεπιστημίου αποτελούν αντικείμενο ξεχωριστής μελέτης – την απάντηση του ΕΜΠ μελετά η ομότιμη καθηγήτρια Μάρω Καρδαμίτση-Αδάμη.
Στην εμπλουτισμένη έκδοση για το έργο του Κόντογλου που παρουσιάζεται σήμερα στο Μουσείο Μπενάκη, με αφορμή τη συμπλήρωση 60 ετών από τον θάνατό του, τόσο ο απλός αναγνώστης όσο και ο μελετητής θα βρουν ενδιαφέροντα στοιχεία που εμπλουτίζουν τις γνώσεις μας για τον εμβληματικό ζωγράφο, αγιογράφο και συγγραφέα. Μεταξύ άλλων παρουσιάζονται σχέδιά του, στα οποία βασίστηκαν αργότερα αγιογραφίες και τοπιογραφίες του, ένα σπάνιο πορτρέτο της γυναίκας του, της Μαρίας Χατζηκαμπούρη, αλλά και αναλύσεις σχεδίων και χειρογράφων από μελετητές του. «Στα 10 χρόνια που μεσολάβησαν από την πρώτη παρουσίαση του τόμου, συνεχίσαμε τις έρευνες και εντοπίσαμε νέο υλικό σε ιδιωτικούς και δημόσιους φορείς, τόσο από φορητά έργα όσο και από χειρόγραφα. Αυτή τη φορά παρουσιάζουμε 15 νέα άρθρα πάνω στη δραστηριότητα του Κόντογλου, 20 λήμματα για φορητά έργα του, τα περισσότερα από τα οποία είναι σχεδόν άγνωστα στο κοινό διότι παρουσιάστηκαν με μία φωτογραφία του και μία λεζάντα το 1978 στην Εθνική Πινακοθήκη, πάνω από 200 φωτογραφίες χειρογράφων και ντοκουμέντων για πρώτη φορά», σημειώνει ο κ. Μαργαρίτης.
Ο τόμος «Εἰς ὀσμἡν εὐῳδίας πνευματικῆς» παρουσιάζεται σήμερα στο Μουσείο Μπενάκη, με αφορμή τη συμπλήρωση 60 ετών από τον θάνατο του εμβληματικού ζωγράφου, αγιογράφου και συγγραφέα.
Ενα από τα άγνωστα σχέδια με τα οποία εμπλουτίζεται ο τόμος ανήκει στην κατηγορία των τοπιογραφιών του Κόντογλου και έχει τίτλο «Το ψηλό κοτρώνι στη Δημητσάνα». Ορεινοί όγκοι, κορυφές, περιφράξεις, κτίσματα με στέγη, ένα κτίριο με κωδωνοστάσιο, ίσως κάποιο ξωκλήσι, δέντρα και φυτά διακρίνονται στο σχέδιο. Σύμφωνα με την ανάλυση του δρος Χριστιανικής και Βυζαντινής Αρχαιολογίας Μιχάλη Ασφενταγάκη, το σχέδιο χρησιμοποιήθηκε για να διακοσμήσει σελίδες από το βιβλίο του «Ταξείδια» (1928), αλλά το πιο σημαντικό είναι ότι έγινε το πρότυπο για τον πίνακα «Βυζαντινό τοπίο» (1938) που σήμερα φυλάσσεται στο Μουσείο Νεοελληνικής Τέχνης της Ρόδου.
Η Μαρία Χατζηκαμπούρη, η σύζυγος του Φώτη Κόντογλου, υπήρξε, όπως γράφει ο κ. Ασφενταγάκης, ένα συχνό θέμα για τα σχέδια και τα έργα του ζωγράφου και η μορφή της κοσμεί και την τοιχογραφία του σπιτιού τους (Βιζυηνού 16), που σήμερα βρίσκεται αποτοιχισμένη στην Εθνική Πινακοθήκη. Το πορτρέτο της Χατζηκαμπούρη στον τόμο ήταν αδημοσίευτο μέχρι το 2022 (παρουσιάστηκε σε ημερίδα του Ιδρύματος της Βουλής) και το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του είναι –πέραν της μορφής– το γεγονός ότι φιλοτεχνήθηκε το 1923, ένα χρόνο μετά τον ξεριζωμό του ζωγράφου και άρα, καταλήγει ο κ. Ασφενταγάκης, είναι «το παλαιότερο καλλιτέχνημα του Κόντογλου με αυτό το θέμα».
«Εἰς ὀσμἡν εὐῳδίας πνευματικῆς», παρουσίαση τόμου, Μουσείο Μπενάκη – Πινακοθήκη Γκίκα, 7 μ.μ.
