1. «Χτίζονται ολόκληρα χωριά για τους τουρίστες, όμως τίποτα για τους ηλικιωμένους», μού είπε μία καλή μου φίλη που κουράστηκε να λύνει τα πρακτικά της προβλήματα ολομόναχη σε μία ηλικία που περιορίζονται οι αντοχές και που το σώμα σου σε κάνει ευάλωτη. Μού εξομολογήθηκε πως θα προτιμούσε να περάσει τα γηρατειά της σε κοινόβιο. Δεν είχα ιδέα ότι υπάρχουν συνοικιστικά εγχειρήματα για ηλικιωμένους. Έτσι, έκανα λίγη έρευνα σχετικά.
2. Απ’ ό,τι φαίνεται είναι μία τάση που ενισχύεται διαρκώς. Άνθρωποι που μεγαλώνουν αποζητούν τη συντροφικότητα, το μοίρασμα των εξόδων και των πρακτικών προβλημάτων που παρέχει η ζωή δίπλα σε άλλους, χωρίς την ιατρική ατμόσφαιρα του γηροκομείου. Η καλή μου φίλη μού εξομολογήθηκε πως θα ήθελε να ζει κάπου με οργανωμένη φροντίδα και καταμερισμό εργασίας. Γιατί να νιώθει τόσο μόνη όταν χρειάζεται υδραυλικό, ηλεκτρολόγο ή φυσικοθεραπεία; Παρόλο που μάς χωρίζουν λίγες δεκαετίες, της είπα πως κι εγώ πολύ συχνά νιώθω έτσι και πως δεν θα είχα κανένα πρόβλημα να φρόντιζαν άλλοι τη συντήρηση του σπιτιού και τη λειτουργία του πλυντηρίου.
3. Στην Ισπανία (The senior ‘coliving’ phenomenon is booming in Spain), την Ολλανδία, τη Γερμανία και αλλού (‘A vastly superior way to live’: why more seniors should choose cohousing | Well actually | The Guardian) αρκετοί ηλικιωμένοι ζουν σε σφιχτές, οργανωμένες κοινότητες με ανθρώπους που δεν είναι «οικογένεια» με την παραδοσιακή έννοια. Οι κοινότητες περιλαμβάνουν αυτόνομα σπίτια ή διαμερίσματα, το ένα δίπλα στο άλλο, με εγκαταστάσεις περιποίησης και φροντίδας, κοινόχρηστους χώρους και μία κουλτούρα αλληλεγγύης. Xωριό. Για την ώρα, είναι μία ακριβή λύση που περιλαμβάνει αρχική εισφορά στην κολεκτίβα, ενοίκιο και συμμετοχή στα έξοδα φροντίδας. Υπάρχουν δήμοι και κράτη που εξετάζουν το ενδεχόμενο ευνοϊκών ρυθμίσεων σχετικά, αυτό θα σήμαινε, όμως, μία αλλαγή αντίληψης στο real estate.
4. Οι πόλεις μας είναι φτιαγμένες για τη νεολαία και την πυρηνική οικογένεια, τον πιο συνηθισμένο τύπο οικογένειας στον δυτικό κόσμο. Τα ξενοδοχεία και οι πολυκατοικίες-airbnb αποδεικνύουν την προτεραιότητα των τουριστών. Η κουλτούρα μας προπαγανδίζει διαρκώς τον ρομαντικό έρωτα και την ίδρυση μονογαμικής οικογένειας που επισφραγίζεται δημόσια με γάμο. Τα τραπέζια στα εστιατόρια, οι διαφημίσεις, τα προωθούμενα πρότυπα επιτυχημένης ζωής στις σειρές στρέφονται γύρω από την ολιγομελή οικογένεια. Τα προβλήματα του σύγχρονου ανθρώπου λύνονται τάχα μόλις παντρευτεί και ανοίξει σπιτικό. Αν κάνει κι ένα μωράκι, όλα καλά. Αν τίποτ’ απ’ αυτά δεν πετύχει, υπάρχει η ρομαντικοποίηση της μοναξιάς. Ινφλουένσερ με εκατομμύρια ακόλουθους προπαγανδίζουν μία ζωή όπου μαγειρεύεις, τρως, εργάζεσαι, γυμνάζεσαι και κοιμάσαι ολομόναχη. Αυτός ο τρόπος ζωής βρίσκεται τάχα στην κορυφή! Είναι η απόλυτη αυτοπραγμάτωση! Καμία φαντασία για εναλλακτικούς τρόπους ζωής.
Όμως, τίποτα από τα παραπάνω δεν λειτουργεί για χιλιάδες ανθρώπους. Ορισμένοι δεν θέλουν δική τους πυρηνική οικογένεια, αλλά εκτεταμένα δίκτυα με περισσότερα πρόσωπα ή βαθιές σχέσεις με ανθρώπους που δεν είναι συγγενείς τους. Η μοναξιά, όσο και εάν ρομαντικοποιείται από την προπαγάνδα των αντικοινωνικών δικτύων (αφού, μεταξύ άλλων, ενισχύει τη χρήση τους και ωθεί τους ανθρώπους σε παράλογες συμπεριφορές τύπου αυτοκινηματογράφηση), δεν είναι επιλογή, αλλά κοινωνικό πρόβλημα, συνθήκη πιεστική και καταθλιπτική για νέους και γέρους. Σε ό,τι αφορά, ειδικά, τους άνω των 65, η μοναξιά συνδυάζεται με άλλες αρνητικές αλλαγές στη ζωή. Δεν είναι μόνον η φθορά του σώματος, το «σύνδρομο άδειας φωλιάς», αφότου τα παιδιά έχουν φύγει, αλλά και το διαζύγιο ή η απώλεια του/της συντρόφου, το πένθος για φίλους και γονείς, οι ασθένειες συγγενών.
5. Οι λόγοι που κάποιοι ηλικιωμένοι διαλέγουν τη ζωή στο κοινόβιο σχετίζονται με την κατάσταση σε ιδρύματα και οίκους ευγηρίας, καθώς και με την επιθυμία των ηλικιωμένων να μην είναι βάρος στα παιδιά τους. Η ζωή στο κοινόβιο βασίζεται, υποτίθεται, στη συναπόφαση και την ελευθερία, είναι προσανατολισμένη προς τη συλλογική ευημερία και την αλληλοφροντίδα. Κανείς δεν εξαναγκάζεται να παίξει μπίνγκο, εάν δεν το θέλει. Κανείς δεν συναναστρέφεται υποχρεωτικά κανέναν στην κοινόχρηστη βεράντα.
Δεν είναι όλα τα κοινόβια σέχτες, ούτε βασίζονται, οπωσδήποτε, σε κοινές θρησκευτικές πεποιθήσεις και στην τυφλή υπακοή σε κάποια ηγετική προσωπικότητα, όπως συμβαίνει στα βιβλία και τις ταινίες που αφορούν τα κοινόβια (βλ. το καλό μυθιστόρημα Αρκαδία, εκδόσεις Πόλις). Πιο πολύ μοιάζουν με προσπάθειες νέων και γέρων να μην γυρίζουν σ’ άδεια σπίτια, να μην πληρώνουν τα πάντα μόνοι τους και να έχουν έναν άνθρωπο να πουν μια φιλική κουβέντα τις μέρες που μοιάζουν πιο βαριές από τις άλλες. Απ’ τον καιρό της ζωής σε σπηλιά, η ένταξη στην κοινότητα σήμαινε ασφάλεια. Κάτι στράβωσε όταν η λέξη «κοινότητα» άρχισε να περιγράφει πλατφόρμες της meta και τα τμήματα δημοσίων σχέσεων εταιρειών να βαφτίζουν την εταιρεία «οικογένεια».
6. Η μοναξιά κάνει τους ανθρώπους να κάθονται μέχρι αργά στο γραφείο, για να μην γυρίσουν στο άδειο τους το σπίτι. Δημιουργεί άγχος που καταπραύνεται με την ψυχαναγκαστική αγορά καλτσών και ρολογιών στο διαδίκτυο. Σε κάνει να βγάζεις φωτογραφία τον ίδιο σου τον εαυτό και να τη δείχνεις με το ζόρι σε αγνώστους. Η μοναξιά ενισχύεται όταν οι άνθρωποι δεν ζουν κοντά στη φύση. Ζούμε σε μια εποχή με πολλή μοναξιά.
Για τη σύγχρονη νεολαία, αλλά και για τους ανθρώπους άνω των 55, η λύση στη μοναξιά δεν είναι η νυχτερινή διασκέδαση στη μεγάλη πόλη, ούτε οπωσδήποτε ο παραδοσιακός γάμος, το στεγαστικό δάνειο, το αμάξι και τα δύο μωρά. Μπορεί να χρειαζόμαστε κάτι άλλο.
Στην Ισπανία, κάποιοι ηλικιωμένοι έχουν χτίσει τα κοινόβια τους σε παραθαλάσσιες τοποθεσίες (Βαρκελώνη, Αλικάντε), για να μην χάνουν το καθημερινό τους κολύμπι, παρά τα σωματικά τους βάσανα. Στη Δανία, από τη δεκαετία του ‘60 ήδη, την ιδέα μιας ζωής πλάι σε γείτονες-φίλους, μέσα σε μία οργανωμένη κοινότητα με κοινόχρηστους χώρους και κουλτούρα αλληλοφροντίδας προπαγάνδισαν βιβλία που αμφισβητούσαν την ανατροφή μωρών από δύο μονάχα ενήλικες. Έρευνα του 2024 έδειξε (Full article: Developer-driven co-housing in Denmark: strengths and weaknesses compared to resident-driven co-housing) ότι δεκάδες χιλιάδες Δανοί σκοπεύουν να μετακομίσουν σε συνοικισμούς, κοινόβια και οργανωμένες κοινότητες συνοίκησης τα επόμενα χρόνια.
Η στεγαστική κρίση και η υποβάθμιση του περιβάλλοντος έχουν αφαιρέσει από πολλά συνοικιστικά εγχειρήματα το στοιχείο της σέχτας, του μυστηρίου και του καλτ. Αρκετοί άνθρωποι δηλώνουν πως μένουν μαζί με άλλους, γιατί δεν θέλουν να κατοικούν σε περιοχές με θόρυβο και μολυσμένο αέρα, μόνοι μέσα στα τριάντα πέντε τετραγωνικά με ενοίκιο σχεδόν όλο τον μισθό τους.
7. Βρίσκω κάπως συγκινητικό το επιστημονικά αποδεδειγμένο γεγονός πως οι άνθρωποι ωφελούνται στην υγεία τους όταν βρίσκονται σε θρεπτικές σχέσεις, ενώ δυσφορούν σωματικά όταν νιώθουν αποκλεισμένοι από το νοιάξιμο των Άλλων. Οι συνοικισμοί ηλικιωμένων, τα κοινόβια με νέους και γέρους, η συγκατοίκηση γυναικών που πήραν διαζύγιο ή σιχάθηκαν να φυλάνε την «άδεια φωλιά» αμφισβητούν την ιδέα πως ο άνθρωπος μπορεί να ευτυχήσει ολομόναχος, εκτιθέμενος επιλεκτικά σε εναλλάξιμες σχέσεις χωρίς βάθος, παρελθόν, μέλλον και ουσία.
Πράγματα Που Με Κάνουν Να Πιστεύω Στην Ανθρωπότητα Αυτήν Την Εβδομάδα
Το βιβλίο «Μυστικά Δωμάτια, Περί Ασθένειας, Πόνου Και Σώματος Στη Λογοτεχνία» του Luis Jorge Boone. Οι υποστηρικτικοί φίλοι. Οι θερινές μπόρες. Οι πεζόδρομοι με ψηλά δέντρα, σκιές και δροσερό αεράκι. Οι χαλαρωτικές νυχτερινές μελωδίες στο BBC Radio 3 Unwind. Οι άνθρωποι που διώχνουν τη μοναξιά τους πηγαίνοντας θέατρο. Η ευγένεια μεταξύ αγνώστων.
