1. Εάν εγκαταλείψεις την εφαρμογή λίγες μέρες, για να πας με το αγόρι σου στη θάλασσα ή να διαβάσεις χωρίς περισπασμούς «Δον Κιχώτη», το Instagram σε εντάσσει σε μία κατηγορία χρηστών που κινδυνεύει να χάσει. Και τότε λειτουργεί σαν κακοποιητικός σύντροφος. Προκειμένου να σε τραβήξει πίσω, σου δείχνει φαντάσματα από το παρελθόν (πρώην φίλους, καθηγητές) ή απολύτως τρομακτικές ειδήσεις με αεροπλάνα που φλέγονται και κτίρια που πλημμυρίζουν. Είναι έτσι σχεδιασμένο ώστε να αδιαφορεί για τις ψυχικές επιπτώσεις αυτού που σου προβάλλει.
Τα αεροπλάνα είναι απολύτως ασφαλή και οι παλιοί σου φίλοι έχουν να σου μιλήσουν δύο χρόνια, αυτό, όμως, δεν είναι πρόβλημα. Η εφαρμογή επενδύει σε μία εξωπραγματική αίσθηση του χώρου και του χρόνου, για να λάβει περισσότερη προσοχή. Κάνει μακρινά μέρη να φαντάζουν κοντινά και προβλέψιμα. Κάνει ανθρώπους χωρίς θέση στη ζωή σου να φαίνονται ανοικειωτικά οικείοι. Μήπως το καλοκαίρι είναι η ευκαιρία για τακτικά διαλείμματα απ’ όλ’ αυτά;
2. Μπορείτε να τρελαθείτε πληρώνοντας λίγα δολάρια, γράφει η αρθρογράφος του περιοδικού The Atlantic Annie Joy Williams Instagram Plus Is a New Low – The Atlantic σε άρθρο της για τις νέες «δυνατότητες» που παρέχει το Instagram. Η τρέλα κοστίζει όσο ένας λάτε, ισχυρίζεται, δηλαδή λίγο λιγότερο από πέντε ευρώ. Λες και δεν είναι ήδη επαρκώς ψυχοπαθολογικό να βλέπεις τι κάνουν και πού βρίσκονται οι πρώην συμφοιτητές, οι πρώην φίλοι και οι πρώην σύντροφοι, με το Instagram Plus μπορείς να διατρέξεις γρηγορότερα το κολαστήριο: να κάνεις προέλεγχο σε στόρι και να δεις ποιος είδε πολλές φορές το στόρι σου. Με το instant μπορείς να μοιράζεσαι τη φάτσα σου χωρίς φίλτρο κάθε δευτερόλεπτο. Είναι σχεδόν σίγουρο πως οι νέες «δυνατότητες» θ’ αυξήσουν το άγχος και τις παθολογικές, εμμονικές συμπεριφορές, λένε στη Williams ψυχολόγοι.
Αυτές οι «δυνατότητες» θα αναστατώσουν τον φυσικό κύκλο της ζωής των χρηστών. Αντί οι σχέσεις να κλείνουν, να περνάνε και να θάβονται στο παρελθόν, θα «κολλάνε». Η λήθη, η φυγή προς τα μπρος, η ικανότητά μας να φανταζόμαστε το μέλλον και να αναδιατάσσουμε το παρελθόν μέσω αφηγήσεων δεν αφορούν το μηχάνημα. Αν, όμως, στα είκοσι, τα τριάντα ή τα σαράντα πειστείς πως δεν μπορείς ν’ αλλάξεις κοινωνικό κύκλο ή συνήθειες, τι ζωή είναι αυτή;
3. Χωρίς να καταλαβαίνουν τι κάνουν στον ίδιο τους τον εαυτό, αμέτρητοι νέοι άνθρωποι έχουν αποκοπεί από τη γλώσσα και την αφήγηση αφήνοντας τα reels, τα Instants και τα stories να «αφηγούνται», με μη λεκτικό τρόπο, για λογαριασμό τους. Ενα από τα συναισθηματικά κουτσουρεμένα αγόρια που έχω στη ζωή μου μού έστειλε τις προάλλες μία φωτογραφία μας που είχε τραβηχτεί πριν από δέκα χρόνια. Προσπάθησα να μιλήσουμε για αυτό (ερμήνευσα το μήνυμά του σαν ένα αδέξιο κάλεσμα για επαφή). Μου απάντησε με reels και με ακόμη περισσότερες φωτογραφίες. «Τι νιώθεις; Τι ήθελες να μου πεις; Η απάντηση σε αυτό δεν μπορεί να είναι μία φωτογραφία». Το σκέφτηκα, μα δεν του το ’πα.
Χωρίς λέξεις, η εμπειρία γίνεται αταξία, δείγμα ζωής προς έγκριση ή απόρριψη σ’ ένα πλήθος αγνώστων που δεν δίνουν δεκάρα τσακιστή αν ζεις, πέθανες ή παραθερίζεις στο Μαρόκο. «Οποιος καταναλώνει μόνο πληροφορίες δεν διαβάζει πια ποιήματα» (Χαν). Ούτε κόμικς, ούτε μυθιστορήματα, ούτε θεατρικά έργα. Τα «νέα», όμως, μπαγιατεύουν γρήγορα. Η έξαψη της κατασκοπείας των σκηνοθετημένων, ψεύτικων ζωών των άλλων αφήνει σάπια γεύση. Και η «ανανέωση» της σελίδας σπανίως είναι ανανεωτική, πιο πολύ με υπερκόπωση μοιάζει.
4. Αυτές τις ημέρες προβλήθηκε στο Φεστιβάλ Αθηνών η νέα ταινία της Εύας Στεφανή «Πρόγονοι». Οι άνθρωποι στην ταινία ήταν αφιλτράριστοι. Ηλικιωμένοι του περιθωρίου, γερασμένοι καλλιτέχνες, ζητιάνος, πόρνη, ο πατέρας της σκηνοθέτριας με αναπνευστικό πρόβλημα. Τα μέρη δεν ήταν εντυπωσιακά. Η σκηνοθέτις δήλωνε με βόις όβερ πως λατρεύει τα ερείπια, τα παλιά πράγματα. Ενα περίπτερο στη Βικτώρια, ένα χέρι όλο καφέ κηλίδες και μπλε φλεβίτσες. Η καθημερινότητα τραβηγμένη στο κινητό. Δεν υπήρχε γυαλάδα, τελειότητα. Μόνο η ζωή στον Σταθμό Λαρίσης, το γονεϊκό σπίτι, ένα Σαββατοκύριακο στη θάλασσα.
Την εποχή που τα τζεν ζι περνούν ώρες μπροστά στον καθρέφτη λες και πάνε για γύρισμα, γιατί η έξοδος τους για καφέ είναι πράγματι γύρισμα και μοντάζ, το αληθινά καλλιτεχνικό βλέμμα, το ζωοποιό, στρέφεται στις ρωγμές, στο «άσχημο», σ’ αυτό που δεν παρατηρούμε ή που δεν θέλουμε να κοιτάζουμε (το κύμα του χρόνου που κάθε δευτερόλεπτο σμιλεύει τους γονείς μας). Η Εύα Στεφανή έρχεται από το μέλλον κι ας κάνει ανασκαφές στο παρελθόν. Ερχεται από ένα μέλλον όπου το βλέμμα, το βίντεο και η φωτογραφία γίνονται σημεία συνάντησης με τους Αλλους, που για τη Στεφανή είναι πάντα σημαντικοί και-στα κρυφά-ποιητές. Η Στεφανή υπονοεί πως η κάμερα μπορεί να κάνει κι άλλα απ’ το να παραφουσκώσει το «εγώ» μας – μπορεί να το εξαλείψει!
5. Αν μαθαίνουμε κάτι από το είδος που λέγεται «επιστημονική φαντασία», από τον Φρανκενστάιν μέχρι την Izumi Suzuki και την τηλεοπτική σειρά black mirror, είναι πως η τεχνολογία δεν λύνει από μόνη της ηθικά, κοινωνικά και συναισθηματικά προβλήματα. Στα διηγήματα της Suzuki οι άνθρωποι επιχειρούν διαγαλαξιακά ταξίδια, διαθέτουν καθρέφτες μέσα από τους οποίους παρακολουθούν τις ζωές των συντρόφων τους (!) και πρόσβαση στα πιο περίεργα ναρκωτικά. Δεν έχουν εξαλείψει, όμως, την κατάθλιψη και τη μοναξιά. Κάθε άλλο.
6. Οι τρόποι κοινωνικοποίησής μας, έτσι όπως είναι τώρα, μοιάζουν με μερικές από τις πιο αποπνικτικές, τρομακτικές ιστορίες σε sci-fi έργα του παρελθόντος και του παρόντος. Δεν μοιάζουν με μέλλον. Η «επιστημονική φαντασία» (sci-fi), όμως, είναι ανατρεπτική, γιατί αμφισβητεί πως αυτός εδώ ο κόσμος, έτσι όπως είναι (με τους έμφυλους ρόλους του, τις δομές και τα συστήματά του) είναι ο μόνος πιθανός. Αφαιρεί από την πραγματικότητα την αναγκαιότητά της.
Η κυριαρχία του performativity, της επιτελεστικότητας, στην κοινωνική ζωή, η αναγωγή της μόδας, του μακιγιάζ, των καταναλωτικών συνηθειών και των εκφράσεων του προσώπου σε στάσεις ζωής, τάχα, και αισθητική, σχετίζονται με την επιτήρηση. Ενεργούμε διαρκώς σαν να μας βλέπουν. Κι αν δεν μας βλέπουν δυστυχούμε, αυτοσκηνοθετούμαστε και φροντίζουμε να μας δουν. Με το ζόρι. Υστερα πληρώνουμε ένα μικρό αντίτιμο για να μάθουμε ποιοι μας είδαν. Εχουμε την επιλογή, όμως, να πάψουμε να το κάνουμε κι έτσι να πάψουμε να βλέπουμε τον κόσμο σαν πίσω από λεπτό γυαλί. Στις ημέρες μας, το να ζεις αυθεντικά ίσως σχετίζεται με το να μη δείχνεις καθημερινά πώς ζεις.
Πράγματα που με κάνουν να πιστεύω στην ανθρωπότητα αυτή την εβδομάδα
Το χαλαρωτικό ανάγνωσμα What I Talk About When I Talk About Running του Murakami που μπορεί να βοηθήσει όσες θέλουν να διακόψουν τη λούπα της στιγμιαίας απόλαυσης που χαρίζουν εφαρμογές τύπου Instagram. Σ’ αυτό ο Murakami μιλάει για την αντοχή, το γράψιμο και το τρέξιμο. Οι ταινίες της Εύας Στεφανή. Η μεσογειακή συνήθεια να τρώμε για πολλές ώρες με τους αγαπημένους μας τσιμπώντας από μικρά πιάτα στη μέση.
