1. Ξενοδοχείο ο Παράδεισος
Γνώρισα τον Ντέιβιντ Λοτζ σε κάτι διακοπές στην Κοπεγχάγη. Σ’ ένα υπόγειο παλαιοβιβλιοπωλείο, με παράθυρα στο ύψος του δρόμου και βιβλία άτακτα ριγμένα στο πάτωμα, κάποιος πέταξε Λοτζ. Πήρα την «Θεραπεία» τρία ευρώ. Υστερα, τα «Νέα από τον παράδεισο». Ο Λοτζ έγινε ο φίλος που λέει σκοτεινά αστεία. (Στα ελληνικά τα βιβλία του κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Κυψέλη).
Στα «Νέα από τον παράδεισο», ο πρωταγωνιστής Μπέρναρντ είναι ένας θεολόγος που έχει χάσει την πίστη του. Συνοδεύει τον γέρο πατέρα του από το Λονδίνο στη Χαβάη. Δεν πρόκειται να κάνουν διακοπές. Πάνε επίσκεψη στην ηλικιωμένη θεία που έχει καρκίνο και πεθαίνει. Η θεία ήταν επαναστάτρια, έζησε ρέμπελη ζωή και θέλει να τους δει πριν «φύγει». Στη μέση μπαίνουν διάφορα πολύ βρετανικά πράγματα. Κληρονομιές, το Χίθροου σε ώρα αιχμής, λονδρέζικα παλτά που δεν κάνουν για τροπικά κλίματα, πουριτανική εκπαίδευση.
Στα βιβλία του Λοτζ τα πράγματα πάνε στραβά. Δεν φτιάχνει χαρακτήρες, για να τους τσακίσει (όπως η Yanagihara), περισσότερο μιμείται έναν θεό που δε χολοσκάει για τα ανθρώπινα. Εχει εμμονή με τις αρρώστιες, τη χαμένη πίστη, τη δυστυχία και τη γελοιότητα της ζωής. Στα αεροπλάνα, τα τρένα, τις αίθουσες αναμονής οι χαρακτήρες του Λοτζ ξέρουν πως κάτι κακό θα συμβεί. Τίποτα δραματικό, ούτε τρομοκρατικές επιθέσεις, ούτε εκτροχιασμοί. Θα είναι μία σωματική ενόχληση ή ένας αγενής συνεπιβάτης. Ετσι αρχίζει η καταστροφή.
Είναι ο τουρισμός προσκύνημα, θρησκευτική πρακτική, οικειοθελής βασανισμός με απώτερο στόχο τη λύτρωση; Δεν ξέρω. Ομως, κανείς από τους επιβάτες της πτήσης Λονδίνο-Χονολουλού δεν περνάει όπως θα ήθελε, παρόλο που μεταβαίνει «στον Παράδεισο». Η Χαβάη έχει υπερτουριστικοποιηθεί και στερείται αυθεντικότητας. Το νερό είναι ζεστό. Οι τουριστικοί πράκτορες ξετρυπώνουν τους πιο αδιάφορους καταρράκτες σε βροχερές εξωτικές νησίδες και σού πουλάνε το πακέτο. Γκρίνια, μιζέρια, βροχή, νοσοκομεία, οίκοι ευγηρίας, οικογενειακά δράματα, κρίση μέσης ηλικίας, ευτράπελα, τραυματισμοί και ανυπομονησία για την επιστροφή στο γκρι βρετανικό προάστιο με τη μουντή δροσιά και τα κεραμιδί κτίρια. Υπάρχουν, φυσικά, οι κλασικές στιγμές χαράς και ανάπαυλας για τον Μπέρναρντ που έχει χάσει την πίστη του, το μπάνιο μετά από μια ζεστή μέρα, το κρασί με θέα το ηλιοβασίλεμα, μια χωρισμένη ψυχοθεραπεύτρια. Οποιος ψάχνει, όμως, λίγη κρυφή χαρά στις αναποδιές που τυχαίνουν σε άλλους, μπορεί να εμπιστευτεί τον Λοτζ. Εγγυημένη Schadenfreude.
Εχει και κάτι νοσταλγικό αυτό το στυλ γραφής. Τα βιβλία του κάνουν παρέα. Είναι έργα μιας εποχής που όταν βαριόσουν ή ένιωθες μόνη ή έπρεπε ν’ αντέξεις μία πτήση οκτώ ωρών ή την πρωινή μετάβαση στη δουλειά γύρευες στην τσάντα σου ένα αστείο βιβλίο που διαβάζεται εύκολα και γρήγορα και δεν είναι πενήντα αποχρώσεις της σάχλας.
2. Μπαίνει ο Ουελμπέκ
Φυσικά, μ’ όλ’ αυτά είναι αδύνατον να μην σκεφτεί κανείς πόσο απαίσιες είναι οι διακοπές των ανδρών στα βιβλία του Ουελμπέκ. Δεν είναι μόνον οι αποτυχίες τους στο σεξ ή στην τελειοποίηση του σώματος (ζητήματα που προκύπτουν και «Στα Νέα Από Τον Παράδεισο»). Είναι η συνολική μιζέρια του τύπου που πάει στην άλλη άκρη του κόσμου, για να πιει ιρλανδικές μπίρες και να χαζέψει κοπέλες με μαγιό, ενώ αυτές τον περιφρονούν και τον κοιτάζουν σαν ανίκανο κακομοίρη. Ο τουρισμός, ως ταξίδι και αναζήτηση νοήματος στην κατανάλωση «πακέτων», εμφανίζεται σε όλα τα βιβλία του Ουελμπέκ (βλ. «Σε αναζήτηση Νοήματος», στο συλλογικό «Αρνητικό Φορτίο», Αντίποδες). Το πιο αγαπημένο μου βιβλίο με απ-αίσιες διακοπές είναι, φυσικά η Πλατφόρμα.
Γράφει εκεί ο Ουελμπέκ: «Οι προσδοκίες μου δεν είναι υπερβολικές. Οπως όλοι οι κάτοικοι της δυτικής Ευρώπης επιθυμώ να ταξιδέψω. Υπάρχουν βέβαια δυσκολίες, το φράγμα της γλώσσας, η κακή οργάνωση των μέσων μαζικής μεταφοράς, οι κίνδυνοι να πέσεις θύμα κλοπής ή απάτης, για να πω τα πράγματα κάπως πιο ωμά, αυτό που θέλω κατά βάθος είναι να κάνω τουρισμό». Ο τουρισμός, το σούπερ μάρκετ, οι new age θρησκείες, οι εναλλακτικές θεραπείες, η πορνογραφία, οι αρρώστιες και η ανδρική εμμονή με την ισχύ, όλα συνθέτουν τα πιο λαχταριστά θερινά αναγνώσματα-πάντα παρέα με τον Ουελμπέκ. Ποιος δεν θέλει να εισπνεύσει λίγη αυγουστιάτικη μιζέρια στα «Στοιχειώδη Σωματίδια»; Και μετά να το απογειώσει με «Πλατφόρμα», «Υποταγή» και «Εκμηδένιση»;
3. Είναι τα Κανάρια νησιά ο παράδεισος;
Στο μυθιστόρημα «Η κοιλιά του Γαϊδάρου» (η συγγραφέας του, Αντρέα Αμπρέου, γεννήθηκε το 1995!), βρισκόμαστε από την άλλη πλευρά της εμπορικής εκμετάλλευσης φυσικών παραδείσων. Δεν έχουμε να κάνουμε με προνομιούχους Γάλλους και Αγγλους που διαλέγουν από ένα πακέτο Κέρκυρα και Χονολουλού, Μαυρίκιο ή Σαντορίνη, όπως στον Λοτζ και τον Ουελμπέκ. Βρισκόμαστε ήδη στον Παράδεισο, στα Κανάρια. Ακολουθούμε το καλοκαίρι δύο κοριτσιών που μεγαλώνουν στην Τενερίφη, αλλά δεν έχουν ούτε λεφτά, ούτε πρόσβαση στην παραλία, ούτε εξοχικό με πισίνα, όπως οι τουρίστες.
Οι τουρίστες είναι βρωμιάρηδες. Η αφηγήτρια είναι κι αυτή βρωμιάρα. Για μπάνιο βγαίνει με τις φίλες της σ’ ένα βρώμικο κανάλι. Τρώνε πατάτες μ’ αυγά ή ό,τι τους ρίχνουν θείες, γιαγιάδες και η κυρία απ’ το μπακάλικο. Πέφτει πολύ βρισίδι σε αδέσποτους σκύλους. Μεταξύ της αφηγήτριας και της κολλητής της υπάρχει κάτι σαν έρωτας, απολύτως σωματικός, της εφηβείας. Η μέρα φεύγει στα δάση, τα βουνά, τα στενάκια και τις τουαλέτες όπου οι μετ-έφηβες πειραματίζονται με τα σώματά τους ή προσπαθούν να χάσουν βάρος, να δοκιμάσουν ματζούνια, να βασανίσουν τους ενήλικες και να δουν σίριαλ.
Το μέρος είναι μικρό. Κάπου μετά το σπίτι των ομοφυλοφίλων, όμως, και δίπλα στο εξοχικό της Γερμανίδας, το σύμπαν αλλάζει υφή. Τα κάτω σπίτια είναι τα σπίτια των πλουσίων, των τουριστών, των ανθρώπων που ακόμη κι όταν μιλούν Ισπανικά δεν έχουν τοπική προφορά, αλλά την υπεροχή του Μαδριλένου. Εκεί κάτω δουλεύει και η μαμά της αφηγήτριας, καθαρίστρια. Για τα κορίτσια της κοιλιάς του γαϊδάρου (εκδόσεις Carnivora) το καλοκαίρι είναι δάσος, σίριαλ, πόκεμον, ερωτικό παιχνίδι, κυνηγητό στις αλάνες και κολύμπι όπου βρουν. Οι γονείς ανύπαρκτοι. Σπάνε τη μέση τους να καθαρίζουν στους τουρίστες. Οι τουρίστες, πάντως, είναι βρωμιάρηδες.
Σε όλα τα παραπάνω, οι άνθρωποι αναζητούν τον παράδεισο. Ολοι θέλουν να πάνε κάπου αλλού. Η λογοτεχνία, όμως, δείχνει να υπονοεί συστηματικά (και με τρόπο που τη δικαιώνει) πως αυτό το «αλλού» δεν είναι οπωσδήποτε μέρος, πως η μεγάλη έξοδος από το εδώ και το τώρα μπορεί να είναι μια στιγμιαία, μαγική έκσταση που δεν πωλείται σε γραφεία με αφίσες παραλιών και πλαστικές φοινικιές. Μια έξοδος που σχετίζεται με τη στιγμιαία απαλλαγή από το σώμα-βάρος χάριν της μετάβασης στο σώμα ως εργαλείο απολαύσεων. Με όλες τις γνωστές μεθόδους: έρωτας, σεξ, μπάνιο στη θάλασσα, πεζοπορία και Beaujolais.
Πράγματα που με κάνουν να πιστεύω στην ανθρωπότητα αυτήν την εβδομάδα
Οι βραδιές κλασικής μουσικής στο Ηρώδειο. Τα ελαιόδεντρα και η αίσθηση καλοκαιριού στα μέρη με χαμηλούς θάμνους. Αυτό εδώ το αφιέρωμα του καναλιού arte στην απολύτως σημαντική γερμανόφωνη ποιήτρια Ingeborg Bachmann. Οι άνθρωποι που βρίσκουν στο καλοκαίρι ευκαιρία να κάνουν απεξάρτηση από το κινητό και να ακολουθήσουν το εντελώς προσωπικό τους πρόγραμμα. Τα πεπόνια. Το αντηλιακό.
