1. Το βιβλιαράκι του Ετιέν Ζιλσόν «Θεός και Φιλοσοφία» (εκδόσεις Πλήθος) ξεκινάει από τον αρχαιοελληνικό θρησκευτικό κόσμο στον οποίο ο ιστορικός, φιλόσοφος και χριστιανός αφιερώνει μία ολόκληρη ενότητα. Σ’ αυτήν θα περιηγηθούμε.
Σύμφωνα με τον Θαλή, ο κόσμος είναι γεμάτος θεούς. Στην «Ιλιάδα» η λέξη «θεός» αναφέρεται σε μία ποικιλία πραγμάτων. Μπορεί να είναι ο Δίας, η Ηρα, η Αθηνά και ο Ηφαιστος. «Θεός, όμως μπορούσε να είναι και μία φυσική πραγματικότητα, όπως ο Ωκεανός». Θεοί είναι και οι Ποταμοί. Θεές και θεοί είναι «και οι μεγάλες φυσικές αναγκαιότητες που κυβερνούν τη ζωή κάθε θνητού». Ο Φόβος, ο Υπνος, ο Ερωτας.
2. Ο Ποταμός ως άβατο, Εκκλησία, τόπος εξαγνισμού και θεραπείας. Ο Ποταμός σαν παίκτης στο ανθρώπινο δράμα: βοηθός των χωρικών, πνίχτης ζώων και ανθρώπων σε μια πλημμύρα. Ο Ποταμός ως θεϊκή μορφή που κάνει χάρες, εάν τον παρακαλέσεις και του ρίξεις αυτό που θέλει. Η ιδέα του Ποταμού-θεού, ως μία ιδέα ερωτική που συνδέει τον άνθρωπο με το περιβάλλον του, είναι σαγηνευτική-και, προφανώς, παγανιστική.
Το 2026 οι Ποταμοί-διαχειριστές λημμάτων βιομηχανίας φέρουν τα ίδια πάνω-κάτω ονόματα με τους Ποταμούς-θεούς της αρχαιότητας. Μερικοί θεοί είναι κρυμμένοι κάτω από τόνους μπετόν ή στραγγισμένοι δίπλα σε άτυπες χωματερές, άλλοι στεγνώνουν κάτω από σκουριασμένα γεφυράκια ή ποτίζουν κουνούπια και αποχετεύσεις. Ο Ωκεανός ασφυκτιά από τα πλαστικά. Το Νερό, που ήταν ιερό στον κόσμο του Θαλή, δεν έχει ιερότητα κι ούτε και μέλλον. Τι σκέφτονται οι θεοί;
3. Ενας αξιόπιστος τρόπος να μπεις στο μυαλό κάποιου άλλου είναι η λογοτεχνία. Οι θεοί, όμως, δεν έχουν δική τους λογοτεχνία. Υπάρχουν, φυσικά, τα ιερά κείμενα. Η άμεση απεύθυνση του θεού προς τον άνθρωπο εμφανίζεται στη δεύτερη ενότητα του βιβλίου του Ζιλσόν («Θεός και χριστιανική φιλοσοφία», όπου ο θεός μιλάει για να δηλώσει τη μοναδικότητά του), που εδώ δεν μας απασχολεί. Η ανάγνωση των ομηρικών επών μάς επιτρέπει πρόσβαση στον κόσμο των θεών. Δεν μας αφήνει, όμως, να κατανοήσουμε τη στρατηγική τους.
Στον Ομηρο, οι θεοί είναι απρόβλεπτα πλάσματα σε διαρκή κίνηση. Βρίσκονται σε στενότατη συνάφεια με τους ανθρώπους (ακόμα και έρωτα κάνουν μαζί τους) κι εμφανίζονται από ’κει που δεν το περιμένεις. Στις μοιραίες αναγκαιότητες που ορίζουν τη ζωή μας, οι Ελληνες δεν βλέπουν ένα μηχανικό σύμπαν, μια πρόνοια ή ένα σύνολο κανόνων, αλλά ζωηρές θεότητες. «Ενας θρησκεύων Ελληνας βίωνε τον εαυτό του ως όργανο στα χέρια αμέτρητων θεϊκών δυνάμεων, στις οποίες όχι μόνο οι πράξεις του αλλά ακόμη και οι σκέψεις του ήταν εντέλει υποταγμένες».
4. Την πληροφορία ότι ο άνθρωπος είναι παθητικό πεδίο μάχης επιρροών εκτός του ελέγχου του την αντλούμε κάθε καλοκαίρι από τις τραγωδίες. Εκεί στρεφόμαστε, με νέες κάθε φορά προσεγγίσεις, για ν’ αντλήσουμε τις λέξεις που δηλώνουν αυτήν ακριβώς την αίσθηση συμμετοχής σ’ ένα τρομακτικό παιχνίδι. «Οταν η μοίρα τα πράγματα αλλάζει να υπομένεις», λέει η Εκάβη («Τρωάδες» Ευριπίδη, μετάφραση Ελένη Βαροπούλου). Και παρακάτω: «Γιατί η τύχη με τον τρόπο της, σαν τον άστατο άνθρωπο, πηδάει από τον έναν στον άλλον και κανένας δεν ευτυχεί για πάντα». Δεν είναι όλα άσχημα σ’ αυτόν τον κόσμο πάντως. Υπάρχουν και καλόβουλες θεότητες: οι Μούσες, ο Ερωτας, η Δίκη. Και πλάι σ’ αυτά υπάρχει κι η φιλοσοφία.
5. Οι Ελληνες φιλόσοφοι έψαξαν τη θεμελιώδη ουσία, την κρυφή αρχή των λειτουργιών των πραγμάτων, μου λέει ο Ζιλσόν που έχει τελειώσει τον καφέ του. Στα ερωτήματα που θέτουν δεν είναι έγκυρη η απάντηση «ναι, αλλά ο κόσμος είναι γεμάτος θεούς». «Ως φιλόσοφοι, ακόμη και οι πρώτοι Ελληνες στοχαστές εμφανίζονται ως τέλειοι εκπρόσωποι μίας γνήσια επιστημονικής νοητικής στάσης». Γίνεται να μην καθορίζομαι από τα πράγματα, αλλά να διέπομαι από τη γνώση μου για τα πράγματα, να διαλέγω τη στάση μου προς αυτά και τελικά να διεκδικώ, εγώ ο άνθρωπος, λίγη ελευθερία; Ρωτάω τους φιλοσόφους.
Αρχικά, ο Πλάτωνας μού λέει πως έχω κάτι θεϊκό μέσα μου, ψυχή. Η ψυχή είναι αθάνατη από μόνη της. «Ο Πλάτων δεν αισθάνεται μόνος σε μία χαοτική έρημο άψυχων πραγμάτων», μου λέει ο Ζιλσόν, «στους πλατωνικούς μύθους οι θεοί έχουν εξέχοντα ρόλο» κι είναι οι ίδιες θεότητες που δανείστηκε ο φιλόσοφος από την ελληνική μυθολογία και από το ελληνικό παρελθόν. Ομως, ο Πλάτωνας δεν σταμάτησε εκεί! Επινόησε τις Ιδέες. Οι Ιδέες είναι η αρχή, η εξήγηση, ο λόγος. Θα μπορούσαμε να τις πούμε θεούς; Μα γιατί να το κάνουμε αυτό;!
«Ακόμη και μη χριστιανοί ερμηνευτές του Πλάτωνα προέβαλαν τη χριστιανική θεολογία στη φιλοσοφία του», μου λέει ο Ζιλσέν αναιρώντας αυτά που έχω μάθει στο σχολείο, «ύστερα από τόσους αιώνες χριστιανικής σκέψης, μας είναι πολύ δύσκολο να φανταστούμε έναν κόσμο όπου οι θεοί δεν είναι οι ύψιστη πραγματικότητα […] Ωστόσο, στο μυαλό του Πλάτωνα οι θεοί ήταν κατώτεροι από τις Ιδέες».
6. Καθετί ζωντανό που κινείται αυτόνομα αντλώντας από κάποια δύναμη εντός του έχει ψυχή, σύμφωνα με τον Πλάτωνα. «Και, καθώς κάθε ψυχή είναι θεός, κάθε ζωντανό πράγμα ενοικείται από έναν θεό». Η συνεχόμενη κίνηση των άστρων φανερώνει κάποια θεϊκότητα εντός τους. Εάν δεν υπήρχαν ψυχές, πώς θα εξηγούνταν η αυθόρμητη κίνηση των ανθρώπινων σωμάτων; Εάν ισχύουν όλ’ αυτά, λέει ο Πλάτωνας, που γράφει φυσική, ποίηση και φιλοσοφία στην ίδια πρόταση, κάθε άστρο ενοικείται από έναν θεό. Αστέρια, άνθρωποι και ζώα βρισκόμαστε σε διαρκή κίνηση, με μία αθάνατη ψυχή εντός μας. Μπαίνει ο Αριστοτέλης.
7. Ο κόσμος του Αριστοτέλη είναι «ένας αιώνια αναγκαίος» κόσμος. «Στην κορυφή του αριστοτελικού σύμπαντος […] βρίσκεται μία αυτόνομη και αιώνια Πράξη σκέψης». Μία αυτο-σκεπτόμενη Σκέψη. Θα μπορούσαμε να αγαπήσουμε τον θεό του Αριστοτέλη, μου λέει ο οδηγός μου, αλλά τι νόημα έχει; Αυτός ο θεός δεν μας αγαπάει.
Ο Αριστοτέλης είναι γειωτικός. Φαίνεται να λέει πως οι πραγματικά σοφοί άνθρωποι δεν προσπαθούν να γίνουν θεοί, αλλά να πράξουν σωστά και να ζήσουν σωστά. Να κατακτήσουν την πρακτική σοφία της ηθικής ζωής. Με τον Αριστοτέλη οι Ελληνες έχασαν τη θρησκεία τους, μου λέει ο Ζιλσέν, «απέκτησαν, όμως, μια ορθολογική θεολογία». «Εχοντας ελευθερωθεί από τα γήινα εξαιτίας των φιλοσόφων, οι θεοί απαρνήθηκαν για πάντα το ενδιαφέρον τους για τον άνθρωπο και το πεπρωμένο του».
8. Ο κόσμος παραμένει ανοιχτό πεδίο ερμηνείας. Μερικές φορές δεν θυμίζει καθόλου τόπο που θα μπορούσε να αφορά κάποια θεότητα. Η κάθε μέρα, η κάθε πράξη απαιτούν προσπάθεια, τη θέαση του κόσμου ως κάτι (Nussbaum). Η ζωή, λέει η Nussbaum (που ξέρει τον Αριστοτέλη), δεν είναι ποτέ ακατέργαστη, δημιουργούμε διαρκώς μυθοπλασίες – για αυτό η όξυνση της προσοχής μας μέσω της λογοτεχνίας και η εκλέπτυνση της επαφής μας με τις τέχνες είναι ασφαλείς ασκήσεις στη διακινδύνευση, άρα και στη ζωή. Ομορφη γνώμη και πειστική – αφήνει, φυσικά, αναπάντητο το ερώτημα, γιατί τόσοι μορφωμένοι άνθρωποι είναι δυστυχισμένοι ή/και απαίσιοι.
Οπως και να έχει, από σήμερα κιόλας, θα μπορούσαμε ν’ ακολουθήσουμε τη σεμνή άποψη του Μάρκου Αυρήλιου: «Αφού βρισκόμαστε μέσα στον κόσμο, το να τον αγαπάμε είναι για εμάς η πιο σοφή επιλογή». Μ’ αυτό ο Ζιλσόν με αποχαιρετά.
Πράγματα που με κάνουν να πιστεύω στην ανθρωπότητα αυτήν την εβδομάδα
Το βιβλίο «Ερωτος γνώση, δοκίμια για τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία» της Martha Nussbaum στο οποίο γυρίζω ξανά και ξανά. Οι εκδηλώσεις του φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου. Οι άδειοι δρόμοι όταν όλοι λείπουν για μπάνιο ή κρύβονται κάπου με κλιματιστικό. Τα δάση κι όσες εργάζονται για τη συντήρησή τους.
