1. Πριν από λίγες ημέρες ο Michael A. Elliott, πρόεδρος του Κολεγίου Amherst, δημοσίευσε ένα εκπληκτικό άρθρο στο περιοδικό The Atlantic. Το άρθρο ξεδιπλώνει το εκπαιδευτικό όραμα του συγγραφέα για το προπτυχιακό επίπεδο: ένα πανεπιστήμιο που μαθαίνει στα παιδιά να αμφιβάλλουν χωρίς να παραλύουν. Γιατί είναι αναγκαίο κάτι τέτοιο; Από τη μία το gemini είναι μία μηχανή παραγωγής σιγουριάς. Μέσα σε δευτερόλεπτα δίνει απαντήσεις χαλώντας το παιχνίδι. Τη δροσερή ζούγκλα της διανοητικής περιπλάνησης την κάνει έρημο – το φως είναι τόσο πολύ που καίει τα πάντα.
Από την άλλη, ο διανοητικός συντηρητισμός της εποχής των αντικοινωνικών δικτύων: πρέπει γρήγορα να βρεις τις σιγουριές και το κοινό σου. Υστερα όλ’ αυτά να τα πάρεις αγκαλιά. Η μαγεία, όμως, αρχίζει όταν παύουμε να καταλαβαίνουμε τον κόσμο. Η ελεύθερη διανοητική περιπλάνηση είναι μία αργή διαδικασία, ένα παιχνίδι με το φως και τη σκιά. Το νόημα της διανοητικής ζωής, κατά τον Elliott, είναι η παιχνιδιάρικη αναζήτηση – αυτό πρέπει να μάθουν τα παιδιά.
2.
Φέρνει για παράδειγμα το «Στρίψιμο Της Βίδας» του Henry James. Οπωσδήποτε το gemini μπορεί να σου πει «τι σημαίνει». Η αξία, όμως, του James έγκειται ακριβώς σ’ αυτό: δεν σου λέει τι σημαίνει. Το έργο τέχνης έχει αύρα και αίνιγμα. Η άρνησή του να συνοψιστεί, να εξηγηθεί, να επιχειρηματολογήσει το κάνουν ζωντανό. Είναι ένας κήπος με σκιές.
3.
Συζητούσαμε εδώ πριν από λίγες ημέρες για τις Πανελλαδικές και το δικό μας εκπαιδευτικό σύστημα. «Τι θέλει να πει ο ποιητής;», μας λένε στο σχολείο. Δεν κάνει να πεις «τίποτα».
4.
Μαθαίνουμε να λαμβάνουμε επιβραβεύσεις επειδή αναπαράγουμε τις σκέψεις άλλων – συχνά τις πιο ρηχές, ακαδημαϊκές τους σκέψεις. Στις λέξεις των φοιτητών μπορεί κανείς να ψηλαφίσει την αντανάκλαση των αναφορών τους που δεν είναι δικές τους αναφορές, αλλά προκατασκευασμένα συστήματα συντριβής της χαράς, της όρεξης και της περιέργειας. Σ’ αυτή τη ζήτηση για στέγνωμα του νου απαντά με ακαταμάχητες προσφορές το gemini.
Αν το εκπαιδευτικό μας σύστημα θέλει γρήγορες απαντήσεις και συμπεράσματα, το μηχάνημα αυτό είναι ασυναγώνιστο, και απορώ που δεν το χρησιμοποιεί το 100% των φοιτητών, αλλά μόνον το 99,9%, σύμφωνα με ακαδημαϊκούς που πέφτουν από το βαρετό, προβλέψιμο και στραγγισμένο σύννεφό τους.
5.
Ο σημαντικός καλλιτέχνης William Kentridge δυσπιστεί μπροστά στη σιγουριά και θεωρεί πως η τέχνη του είναι πολιτική, επειδή αντιστέκεται στη βεβαιότητα. Τα έργα του δεν βγάζουν συμπέρασμα κι είναι οπωσδήποτε παιχνιδιάρικα χωρίς να γίνονται σαχλαμάρα, σπατάλη υλικών ή σκώμμα. Κουρνιασμένοι εκεί, στο μη εξηγήσιμο, νιώθουμε ν’ ανοίγει ένας χώρος όπου μπορούμε να σκεφτούμε αληθινά.
Ισως γι’ αυτό τόσοι νέοι άνθρωποι αγαπούν το θέατρο όσο κι ο Kentridge. Ως πεδίο μυστικών και διερεύνησης δεν σου λέει τι να σκεφτείς. Οταν σου το λέει, το παραδέχεται. Λέει: αυτό ακριβώς κάνω, σου λέω τι να σκεφτείς και απαιτώ να πάρεις στάση απέναντι στο μήνυμά μου, να νιώσεις άβολα, να γελάσεις, να κλάψεις, να πεις στον διπλανό σου «διαφωνώ». Μία διαδικασία που παραπέμπει στον ορισμό της τέχνης της δημοκρατίας από τον Alexander Meiklejohn: «Η τέχνη του να σκεφτόμαστε ανεξάρτητα μαζί». Το αντίθετο των αντικοινωνικών δικτύων που καλλιεργούν τη σκέψη του να «σκέφτεσαι» ίδια με όλους τους άλλους κατάμονος.
6.
Ας πάρουμε για παράδειγμα τη «Ναυτία». Εκεί ο Σαρτρ λέει κάτι (δεν ξέρω τι) για τον τρόμο της ύπαρξης. Μεταδίδει μια αίσθηση απόλυτης ελευθερίας. Μπορώ να κάνω ό,τι θέλω. Από το τίποτα έρχομαι, στο τίποτα πηγαίνω.
Αυτή, όμως, είναι η δική μου «ερμηνεία» της Ναυτίας, που μπορεί ν’ αλλάξει εάν την ξαναδιαβάσω αργότερα κι ανάλογα με το τι θα έχω διαβάσει, σκεφτεί, φάει ή βιώσει ενδιάμεσα. Είναι η ολοδική μου χαζή, ρηχή, ανόητη προσέγγιση σε κάτι που διαβάζω. Μην την πάρετε στα σοβαρά, είναι προσωρινή και μάλλον λάθος. Κάθε άνθρωπος διαβάζει άλλο βιβλίο κι αυτό είναι το απολύτως μαγικό. Κανείς δεν μπαίνει στη «Ναυτία» δύο φορές, από το ίδιο μέρος, εκτός κι αν δεν μπαίνει ως ελεύθερος άνθρωπος με απορίες, αλλά σαν ακόλουθος.
Σας τα λέω, επειδή ξέρω, ακόλουθος είμαι και ήμουν. Η σχέση μου με τη φιλοσοφία υπέστη πλήγμα συντριπτικό στο Πανεπιστήμιο. Ψάχνοντας το επιχείρημα, του Σαρτρ, του Καντ, της Μποβουάρ, και την ορθή κατηγοριοποίησή τους, προσδοκώντας να μου πουν «μπράβο» καθηγητές και φοβούμενη όχι μη ζήσω λάθος, αλλά μην πω λάθος απάντηση στις εξετάσεις, είχα χάσει τη χαρά της ανάγνωσης έργων φιλοσοφίας! Είχα ξεχάσει πως είμαι βλάκας ανάμεσα σε βλάκες και πως αναζητώ τρόπο να υπάρχω, όχι να βαθμολογούμαι.
7.
Βρέθηκα σε μια βραδιά με την (ποιήτρια και καθηγήτρια αρχαίων ελληνικών) Αν Κάρσον στην Ακαδημία Τεχνών του Βερολίνου Ein Abend mit Anne Carson • HAUS FÜR POESIE. Είμαι κάπως ερωτευμένη με την Κάρσον, οπότε έβαλα στο πλάι την αγοραφοβία μου και κάθισα στην ουρά, για να μπω σε μία τεράστια αίθουσα. Το πλήθος ήταν πλήθος συναυλίας (νεολαία, κουήρ άτομα, κουλ κοπέλες, επίδοξοι καλλιτέχνες – όλοι είχαν τατουάζ). Η Κάρσον βγήκε στη σκηνή με τον αέρα της θεότητας που απευθύνεται στους πιστούς. Διάβασε ένα αδιανόητα καλό έργο της για περίπου 60 λεπτά (Lecture On The History of Skywriting, δείτε σχετικά εδώ).
Η Κάρσον δέχθηκε να δεχθεί ερωτήσεις, όπως συνηθίζεται σ’ αυτές τις περιπτώσεις, αλλά δεν απαντούσε. Ελεγε «δεν ξέρω», «μπορεί», «ίσως». Αρνήθηκε πεισματικά να ερμηνεύσει το έργο της ή να επικυρώσει φιλολογίστικες ιδέες για τη δουλειά της. Οταν ρωτήθηκε γιατί ασχολείται με τον Ηρακλή είπε «δεν ξέρω, ξεπηδάει στις σκέψεις μου» και «he is just a guy in a myth – είναι απλώς ένας τύπος σ’ έναν μύθο». Τα ποιήματα είναι ταξίδια μέσα από μια ερώτηση, είπε. Η ερώτηση είναι όλη η ουσία, εκεί είναι η δυσκολία, να βρεις την ερώτηση και να καθίσεις μαζί της. Οι απαντήσεις; Ψεύτικη άνω τελεία εκεί που αρμόζει κενό.
Στα 75 της είναι πιο κουλ από εικοσάχρονο με μοβ μαλλιά. Ούτε το χειροκρότημά μας θέλησε. Βιαζόταν να πάει ξενοδοχείο να κρατήσει στα χέρια της αυτό το δροσερό κομμάτι πάγου που λιώνει, τη σκέψη, τον χρόνο, την ερωτική έξαψη μπροστά σ’ ένα κείμενο του Πλάτωνα. Μπορεί να ήθελε να δει ντοκιμαντέρ με ζώα ή να διαβάσει Ντεριντά – δεν ξέρω. Με μία κίνηση του χεριού μάς πρόσταξε να κάνουμε ησυχία και να μην είμαστε επιρρεπείς στις αυθεντίες. Ή έτσι το ερμήνευσα εγώ. Μπορεί η κίνηση του χεριού της Κάρσον να μη σήμαινε τίποτα.
Πράγματα που με κάνουν να πιστεύω στην ανθρωπότητα αυτήν την εβδομάδα
Αυτή εδώ η συναυλία του τζαζ συγκροτήματος The Bad Plus. Η «Ναυτία» του Σαρτρ. Οι κτηνίατροι. Οι μαγείρισσες και φροντίστριες ηλικιωμένων (γιατί δεν έχουμε αγάλματά τους στους δρόμους;). Το κερί σιτρονέλας. Το Τρίτο Πρόγραμμα.
