1. Από την «Πολιτεία» του Πλάτωνα μέχρι τη δυστοπική τηλεοπτική σειρά «Black Mirror», η ανθρωπότητα προσπαθεί να φανταστεί το μέλλον της. Με τρόμο και ελπίδα. Πάντα οι δυστοπίες και οι ουτοπίες ασχολούνται με το σεξ και την ανατροφή παιδιών, γράφει η Μάργκαρετ Ατγουντ σε μία εισαγωγή της στο έργο του Huxley (O Brave New World, Introduction by Margaret Atwood, Vintage Huxley). Η πολιτειολογία είναι λειψή όταν δεν λέει τι να κάνουμε με τα μωρά. Ποιος ασκεί την εξουσία, πώς κατανέμονται οι δουλειές και ποιος αλλάζει πάνες; Αυτά πρέπει ν’ απαντήσει όποιος προτείνει τρόπους κοινωνικής οργάνωσης.
2. Στην «Πολιτεία» η οικογένεια καταργείται. Τα παιδιά αναθρέφονται συλλογικά. Οι καλοί πολίτες ζευγαρώνουν και τεκνοποιούν, αποξενώνονται, όμως, από το παιδί τους αμέσως μετά τη γέννηση. Το παιδί δεν γνωρίζει γονείς. Αναθρέφεται για να υπηρετεί το συλλογικό καλό που είναι το ύψιστο ιδανικό. Τα παιδιά διαχωρίζονται ανάλογα με το υλικό από το οποίο είναι καμωμένα. Η ευγονική και η άκαμπτη ιεραρχία υπηρετούν τη σταθερότητα της ιδεώδους «Πολιτείας». Οι άνθρωποι κατανέμονται στους ρόλους που τους αρμόζουν και εργάζονται σκληρά. Οι διακρίσεις ανάμεσα στα φύλα καταργούνται και αυτές, αφού σε ένα τέτοιο σύστημα δεν ωφελούν, και αφού, για τον Πλάτωνα, δεν είχαν βάση.
3. Το όριο ανάμεσα στην ουτοπία και τη δυστοπία είναι δυσδιάκριτο. Στα μεγάλα έργα, μάλιστα, μετακινείται: μία σειρά φαντάζει δυστοπική, μια άλλη όμορφο ιδανικό. Για παράδειγμα, στον κατα τ’ άλλα μάλλον δυστοπικό «Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο» (1932, Huxley), η οικογένεια καταργείται και μαζί της καταργείται η υποχρέωση των γυναικών να παρέχουν φροντίδα. Οι γυναίκες έχουν πρόσβαση σε ασφαλείς αμβλώσεις και αντισυλληπτικά. Είναι υγιείς, γυμνασμένες και, χάρη σ’ ένα κοκτέιλ χαπιών, διαρκώς χαρούμενες. Το Παγκόσμιο Κράτος όπου ζουν προωθεί τη σεξουαλική ελευθεριότητα και καμία δεν σπαταλάει πάνω από μερικές ώρες με κάποιον άνδρα.
Η κατάργηση της οικογένειας απαλλάσσει, υποτίθεται, τους ανθρώπους του «Θαυμαστού Καινούργιου Κόσμου» και από περιττούς συναισθηματισμούς. Υποβοηθούμενοι από χάπια, ορμόνες και το μαγικό φαρμακευτικό σκεύασμα soma οι «πολίτες» του Παγκόσμιου Κράτους δεν αγωνιούν για τον θάνατο των αγαπημένων τους και δεν τους επισκέπτονται στα νοσοκομεία. Από μωρά έχουν διδαχθεί πως στο Παγκόσμιο Κράτος δεν υπάρχει ασθένεια. Μαζί με την οικογένεια και τον φόβο θανάτου, όμως, καταργούνται κι οι θρησκείες, η ποίηση, το θέατρο και το ενδιαφέρον για τις μεγάλες τραγωδίες!
Στην ουτοπία/δυστοπία του Hudson «A Crystal Age» (1887) εξαλείφεται το σεξ. Στο μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας της Ursula Le Guin, «The Left Hand Of Darkness» (1969), οι κάτοικοι του πλανήτη Gethen δεν έχουν σταθερό φύλο. Η κοινωνία τους εξελίσσεται με απροσδόκητους τρόπους, αφού δεν βασίζεται σε προκαθορισμένους έμφυλους ρόλους ή αναγνωρίσιμα σεξουαλικά ήθη. Τι γίνεται, όμως, με τις ουτοπίες/δυστοπίες του πραγματικού κόσμου; Μπορούμε να διαβάσουμε το παρελθόν σαν ουτοπικό/δυστοπικό μυθιστόρημα; Να κρατήσουμε τα καλά, να πετάξουμε τα κακά και να φανταστούμε ένα μέλλον για τη σεξουαλικότητα, τη μητρότητα και τις γυναίκες που δεν καθορίζεται από την οικονομική αναγκαιότητα, την αντιδραστικότητα ή την πορνογραφία;
4. Διορθώνω αυτό το κείμενο σ’ ένα καφέ. Ο καφές είναι μέτριος και ακριβός, οι πελάτες βιαστικοί. Η πίσω είσοδος του καφέ, όμως, οδηγεί σε κάτι σαν πάρκινγκ ποδηλάτων και μία σειρά από σκουριασμένες κάθετες ράβδους που υπενθυμίζουν στους περαστικούς –μαζί με μία καλοδιατηρημένη, πλαστικοποιημένη ενημερωτική στήλη– πως από εδώ περνούσε το τείχος του Βερολίνου. Οι κάθετες ράβδοι δημιουργούν μία εντύπωση αποκλεισμού ώσπου διακόπτονται, για να υπάρξει η διάφανη πόρτα της καφετέριας και ο ποδηλατόδρομος.
Η πόλη έχει αμέτρητα τέτοια σημεία. Καταλαβαίνω πως είναι κάπως έντονο να βλέπεις, ήδη πριν πιεις τον καφέ σου, μία επιγραφή για κάποια γυναίκα που αυτοκτόνησε στο διαμέρισμά της λίγο πριν πέσει το καθεστώς της Ανατολικής Γερμανίας ή για νέους που τραυματίστηκαν επιχειρώντας να πηδήξουν από πολυκατοικίες στην «απέναντι όχθη». Εμένα, όμως, με μαγεύει αυτό.
Το 2018 κυκλοφόρησε ένα βιβλίο που προκάλεσε αίσθηση, γιατί ισχυριζόταν πως το σεξ στην Ανατολική Γερμανία, αλλά και σε όλα τα σοσιαλιστικά κράτη ήταν καλύτερο («Why Women Have Better Sex Under Socialism» της Kristen R. Ghodsee). Η συγγραφέας είναι Αμερικανίδα κι αυτό κάπως μειώνει την αξιοπιστία της, ωστόσο έχει μελετήσει τα πράγματα και από το 1990 βρίσκεται στην Ανατολική Ευρώπη συλλέγοντας ιστορίες. Παρά τον προβοκατόρικο τίτλο, το βιβλίο της είναι σχετικά μετριοπαθές για ένα ευρωπαϊκό κοινό. Συσχετίζει την οικονομική ελευθερία, την κουλτούρα χειραφέτησης και αλληλοσεβασμού με το ενδεχόμενο μίας πιο ικανοποιητικής σεξουαλικής και προσωπικής ζωής.
5. Το εγχείρημα της Kristen Ghodsee δεν είναι νοσταλγικό. Κοιτάζει τον κόσμο που κατέρρευσε με το τείχος του Βερολίνου, όπως θα διάβαζες ένα ουτοπικό/δυστοπικό παραμύθι. Μας καλεί να συνδιαλλαγούμε ξανά με μεγάλους στοχαστές των αρχών του 20ού, αλλά και με τη σκληρή πραγματικότητα πριν και μετά την 9η Νοεμβρίου 1989 (ημερομηνία της πτώσης). Τελικά, η δική της ουτοπία συνδυάζει τα καλά από διάφορους κόσμους. Μπορούμε να πετάξουμε τις παρακολουθήσεις και την απαγόρευση ταξιδιού, αλλά να κρατήσουμε τα δημόσια δωρεάν νηπιαγωγεία και τις παιδικές χαρές, την ισότιμη ένταξη των γυναικών στην εργασία και τις γυναίκες υπουργούς; Μπορούμε να συμφωνήσουμε ότι η υπερεργασία ή η απουσία υγειονομικής κάλυψης δημιουργεί άγχος στις γυναίκες και τις κάνει να μην απολαμβάνουν; Μπορούμε να συμφωνήσουμε ότι η σύγχρονη προνογραφία και η διαφήμιση δεν είναι λιγότερο ανησυχαστικές από την κρατική προπαγάνδα;
Η Kristen εξετάζει μία ευρύτατη γκάμα θεμάτων που σχετίζονται με τη γυναικεία χειραφέτηση. Η ελευθερία έχει υλική βάση, επομένως η συγγραφέας περνά αρκετές σελίδες συζητώντας για την εργασία. Οταν οι γυναίκες υποαμείβονται ή είναι άνεργες, όταν δεν μπορούν να πραγματώσουν τα σχέδιά τους στις τέχνες, στις επιχειρήσεις, στην εκπαίδευση, την πολιτική, εξαρτώνται περισσότερο από τους συζύγους τους, με αποτέλεσμα να υπομένουν σχέσεις που δεν τις ικανοποιούν. Και δεν αναφέρεται μόνο στο κρεβάτι.
Οταν ένα κράτος δεν διαθέτει πολιτική φροντίδας για τους ασθενείς, τους ηλικιωμένους, τα βρέφη, οι γυναίκες επιφορτίζονται με τα σχετικά καθήκοντα. Αμισθί νοσοκόμες, μαγείρισσες ή φροντίστριες υπήρξαν, φυσικά, άφθονες και στα σοσιαλιστικά κράτη. Ειδικά από το 1936 και μετά, οπότε ο Στάλιν ανέτρεψε διάφορες φιλελεύθερες πολιτικές (μεταξύ άλλων ανέτρεψε την πρόσβαση σε ασφαλείς αμβλώσεις).
«Τα σοβιετικά κράτη βιομηχανοποιούνταν με ραγδαίους ρυθμούς. Χρειάζονταν εργάτριες, μωρά, νέους εργάτες και γυναίκες που θα παρείχαν φροντίδα γλιτώνοντας από το κράτος τα σχετικά έξοδα», γράφει η Ghodsee. Οταν η φροντίδα δεν ανατίθεται στο κράτος, αντίθεται στις γυναίκες που εσωτερικεύουν το σχετικό κόστος μέσω της δωρεάν εργασίας τους. Σπουδαίες προσωπικότητες, όπως η Alexandra Kollontai (1872-1952), που είχε οραματιστεί σεξουαλικές σχέσεις ελεύθερες από οικονομικούς εξαναγκασμούς, δέχθηκαν πιέσεις να είναι λιγότερο επαναστατικές. Η Kollontai, αφού ανέλαβε εξουσία και εφάρμοσε χειραφετητικά μέτρα που έκοψαν την ανάσα, θεωρήθηκε επαρκώς ενοχλητική ώστε να σταλεί στη Νορβηγία ως η πρώτη Ρωσίδα γυναίκα πρέσβης.
6. Μερικές φορές οι άνθρωποι έκαναν καλό σεξ, γιατί δεν είχαν κάτι καλύτερο να κάνουν σιωπηλά, λέει η Ghodsee, εν μέρει αστειευόμενη, εν μέρη όχι. Η ιδιωτική σφαίρα είναι παρηγοριά όταν το συλλογικό χειραφετητικό όραμα τρέπεται σε ξενέρωμα, παγίδα ή εφιάλτη.
7. Η ικανοποίηση των γυναικών για την Ghodsee περνάει μέσα από την ισοτιμία ανδρών και γυναικών στην εργασία και τη δημόσια προπαγάνδα υπέρ της εμπλοκής των γυναικών στις βαριές δουλειές (πιλότοι, επιστήμονες, πολιτικοί). Με τη συνολική δημιουργία ενός ήθους χειραφέτησης όλων των φύλων. Εχει να κάνει με τις διαθέσιμες θέσεις σε ποιοτικά νηπιαγωγεία, με την πρόσβαση σε παιδίατρο και με μία συζήτηση για τη μητρότητα που δεν εστιάζει στα ροζ ρουχαλάκια και τα μπλε παιχνιδάκια, αλλά στις ανάγκες της γυναίκας-μητέρας ως ανθρώπου καθολικού, με στοχεύσεις που δεν εξαντλούνται στην ιδιωτική σφαίρα.
Και εάν το παρελθόν δεν ήταν ιδανικό, ούτε το τώρα είναι. Η στεγαστική επισφάλεια στους νέους, οι εθισμοί, τα ψυχοφάρμακα, μειώνουν τις πιθανότητες των νέων ζευγαριών για απόλαυση.
Από την άλλη, ζούμε σε μια εποχή που οι ομοφυλόφιλοι δεν διώκονται και οι παρακολουθήσεις δεν θεωρούνται φυσιολογικές ή καθήκον. Το να έχουμε δωρεάν νηπιαγωγεία ή παιδικές χαρές παντού δεν θα οδηγήσει στον ολοκληρωτισμό λέει Ghodsee. Κοιτώντας στη Σκανδιναβία, τη Γερμανία, την Ανατολική Ευρώπη τότε και τώρα, ισχυρίζεται πως μπορεί κανείς να συνδυάζει καλά στοιχεία από διάφορα συστήματα χωρίς ταμπού ή τρόμο. Αρκεί να διαθέτει πολιτική φαντασία και ειλικρίνεια.
Μία στεγαστική πολιτική που επιτρέπει σε νέους ανθρώπους να έχουν στέγη δεν συνδέεται απαραίτητα με την πλήρη κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας ούτε με την εγκαθίδρυση καθολικής κοινοβιακής ζωής. Μπορεί απλώς να φέρει λίγο λιγότερο άγχος στα νέα ζευγάρια και να τους επιτρέπει να χωρίζουν όταν δεν ικανοποιούνται πια.
Πράγματα που με κάνουν να πιστεύω στην ανθρωπότητα αυτήν την εβδομάδα
Οι πρόοδοι της ιατρικής στον 21ο αιώνα. Τα εμβόλια, οι προληπτικές εξετάσεις, η ιατροφαρμακευτική φροντίδα και όσοι εργάζονται ώστε αυτά τα πράγματα να είναι διαθέσιμα σε όλους ανεξάρτητα από το εισόδημά τους. Οι γυναίκες που αψηφούν τα «πρότυπα ομορφιάς» που επιβάλλει επιθετικά η διαφήμιση/προπαγάνδα. Οσες/όσοι αγαπούν το σώμα τους ακριβώς όπως είναι, ατελές.
