1. «AI slop» σημαίνει τσαπατσουλιά της τεχνητής νοημοσύνης (Τ.Ν.). Τεμπέλικες εικόνες, πάπιες με πόδια γάτας, άσχετη πληροφορία. «Εργα τέχνης» άψυχα, ρηχά. Θα ήθελα να ξεμπερδεύαμε με όλ’ αυτά, αλλά η χρήση της Τ.Ν. πολλαπλασιάζεται στον ψηφιακό και στον φυσικό κόσμο. Καλλιτέχνες περηφανεύονται κατ’ ιδίαν ή δημοσίως για τη χρήση Τ.Ν. στην «παρασκευή» του κειμένου τους, του σκηνικού ή της «πολυμεσικής τους εγκατάστασης». Εχουν μάλιστα την αυταρέσκεια του κυνικού. Ετσι γράφω αυτό το σημείωμα γιατί ήθελα να σας πω για μια έκθεση που είδα στην Πράγα. Τα έργα ήταν του William Kentridge.
2. Ο Kentridge (γεννημένος στη Νότια Αφρική το 1955) είναι ένας από τους πιο επιτυχημένους καλλιτέχνες της εποχής μας Kentridge Studio. Κάνει χειροποίητη δουλειά (δείτε μια καλαίσθητη συνέντευξή του ανάμεσα στα έργα του εδώ) που ενσωματώνει την κίνηση. Το σκίτσο μιας καφετιέρας μπορεί να γίνει φιλμ κινουμένων σχεδίων. Κομμάτια από πεταμένο χαρτί γίνονται γλυπτά ή φράσεις που σταματούν ένα βήμα πριν από το νόημα. Καφέδες, κάρβουνα, μολύβια, κόλλα, σώμα. Μ’ αυτά συνθέτει κολάζ, όπερες, θεατρικά, μαριονέτες και πίνακες.
3. Η Τ.Ν. δεν καταλαβαίνει γιατί μ’ αρέσει ο Kentridge, παρόλο που γνέφει καταφατικά το χαζοπούλι όποτε λέω πως είναι μεγάλος. Διαβάζει στο Ιντερνετ πως είναι μεγάλος και το λέει, μα δεν καταλαβαίνει, ούτε ωφελείται από το μεγαλείο του!
Η τεμπελιά της Τ.Ν. ή η τεμπελιά των ανθρώπων που της αναθέτουν να τους φτιάξει την παράστασή τους είναι απωθητική, γιατί διαψεύδει μια πολύτιμη προσδοκία. Προσδοκούμε πως ο καλλιτέχνης / η καλλιτέχνις υπερβαίνει κάτι, για να φτιάξει έργα. Πως δημιουργεί «παρά ταύτα».
Αυτό το πλάσμα που πονάει, που χαλάνε τα δόντια, τα νεφρά, τα μάτια του, το πλάσμα που χαίρεται και κλαίει για γεγονότα εκτός του ελέγχου του, το ίδιο πλάσμα αφηγείται, πλάθει ιστορίες, χορεύει ή ζωγραφίζει. Πάμε στα μουσεία για να θαυμάσουμε θνητές/θνητούς που πιάνουν κάτι από το ρούχο του θεού και από το κοινό, συλλογικό ύφασμα της ύπαρξής μας. Τι μπορεί να καταλάβει το ρομπότ απ’ όλ’ αυτά;
Το ρομπότ δεν χρειάζεται να καταλάβει, ούτε να μας εξολοθρεύσει με υπερθεαματικό τρόπο όπως στις ταινίες. Μπορεί, όμως, να συμβάλει στον αποχρωματισμό της ζωής, στο ξεφλούδισμα του κόσμου, στην απομάγευσή του. Μπορεί μέσα σε δευτερόλεπτα να κάνει τα πράγματα να χάνουν βάρος, βάθος και υφή, να τα χαλάει. Είναι παλιόπαιδο.
4. Συνάντησα τα έργα του Kentridge στην Kunsthalle της Πράγας σε μια εξαιρετική έκθεση με τίτλο Η μάχη ανάμεσα στο ναι και το όχι. Στις περισσότερες αίθουσες είχε φιλμ και σκίτσα με κάρβουνο και μολύβι. Σπάνια πτηνά, γυναίκες με καμπύλες, ο Κάφκα μαριονέτα. Μία αίθουσα ήταν το ίδιο το εργαστήριό του στο Γιοχάνεσμπουργκ όπου ο καλλιτέχνης αναζητά την «όχι και τόσο καλή ιδέα», την αποτυχία κι αυτό που αύριο θα φαντάζει λάθος. «Ο καλλιτέχνης πιστεύει πως εάν προσέξεις αρκετά, το καθημερινό γίνεται ποιητικό». «Ο καλλιτέχνης περιγράφει το εργαστήριό του σαν ένα ασφαλές μέρος για την ηλιθιότητα». Χώρος διαρκούς πειραματισμού, όπου ο κόσμος φιλτράρεται μέσα από βιβλία, ζωγραφιές, εσπρέσο και κλασική μουσική.
5. Την περίοδο της πανδημίας δημιούργησε το ντοκιμαντέρ self portrait as a coffee pot, μια αυτοπροσωπογραφία του καλλιτέχνη-που-είναι-
6. Η δημιουργική του διαδικασία είναι μια σάγκα χρήσιμων αποτυχιών. Απέτυχε πρωτίστως στο θέατρο αδυνατώντας να κάνει τα αναμενόμενα. Απέτυχε στη ζωγραφική και στην ποίηση. Ετσι, κάπου κοντά στα 30, δημιούργησε τον δικό του τρόπο να παράγει θέατρο, περφόρμανς, ταινίες, κινούμενα σχέδια και ποιητικούς αφορισμούς. Στα 71 του θεωρείται ένας τεράστιος καλλιτέχνης της εποχής μας με πολιτική σκέψη και μοναδική αισθητική. Το ρομπότ δεν γνωρίζει τίποτε απ’ αυτά.
Μια βιντεοσκοπημένη περφόρμανς του Kentridge που εκτίθεται αυτές τις ημέρες στην Πράγα γελοιοποιεί την προσπάθεια του Τρότσκι να παρουσιάσει τον άνθρωπο σαν μηχάνημα που αν το κουρδίσεις σωστά, πράττει το αναμενόμενο. Το έργο τιτλοφορείται O Sentimental Machine (2015), ω, Συναισθηματική μηχανή.
Σε άλλο έργο To Cross One More Sea (2024), Να διασχίσεις ακόμη μια θάλασσα, καταπιάνεται με τους ανθρώπους που μετακινούνται στη θάλασσα, το εμπόριο σκλάβων, την αποικιοκρατία, την κτηνωδία της εκμετάλλευσης φύσης και ανθρώπων, το απαρτχάιντ και την προσπάθεια της καρδιάς να θεραπεύσει τις πληγές της.
«Αξίζεις κάτι παραπάνω από το βάρος σου σε ζάχαρη», γράφει κάπου. Κι αλλού, μέσα σ’ ένα τοπίο ζούγκλας, ενθέτει τη φράση «πληγώνεις ξανά και ξανά την ίδια καρδιά». Ο πίνακας μού έφερε στον νου την Καρδιά του σκότους του Κόνραντ.
7. Οταν ξυπνάω χωρίς ενέργεια ή ευγνωμοσύνη στα 33, σκέφτομαι τον Kentridge στα 71 να περνάει τη μέρα στο εργαστήριο κάνοντας χαρτοκοπτική και πρόβες για το θέατρο. Τον σκέφτομαι να κατασκευάζει από το μηδέν σκηνικά για όπερες κατά της αποικιοκρατίας. Τον φαντάζομαι να μελετά λογοτεχνία και να σηκώνει το κεφάλι, για να φτιάξει εσπρέσο στην καφετιέρα, την καλύτερή του φίλη που λειτουργεί και ως χαρακτήρας στα κολάζ και στις ταινίες του. Πώς να με συγκινήσει εμένα η εικονογράφηση που έφτιαξε κλέβοντας έργα άλλων η Τ.Ν.; Της εύχομαι να πάθει βραχυκύκλωμα. Ή να απασχοληθεί επιτέλους στην ιατρική έρευνα. Εκεί θα διαπρέψει.
8. Η Τ.Ν. «καλλιτέχνις» είναι θανατερή. Οι ζωγραφιές, τα κείμενά της έχουν την ψυχρότητα του ταφικού μνημείου, την απατηλή χρηστικότητα της ανθοδέσμης με πλαστικά λουλούδια. Ο πολιτισμός μας συζητά τόσο πολύ για την Τ.Ν., γιατί την φοβάται, όπως οτιδήποτε σχετίζεται με τον θάνατο. Κι επειδή μόνον η συζήτηση μένει σε όσους νιώθουν πως έχουν χάσει τον έλεγχο των μεγάλων πολιτικών αποφάσεων.
9. Φεύγοντας από το μουσείο διασχίζω την παλιά πόλη της Πράγας βαδίζοντας ανάμεσα στα πασίγνωστα τοπόσημα. Σκέφτομαι πως μέσα στα «έργα» της Τ.Ν. δεν υπάρχουν χρόνος, φθορά, παλαιότητα, και εξαιτίας αυτού ακριβώς φαντάζουν πιο πεθαμένα απ’ ό,τι οι γοτθικοί τρούλοι και τα μεσαιωνικά κτίρια που συνθέτουν τη μυστηριώδη ατμόσφαιρα της πόλης.
Η Τ.Ν. μάς λέει πως το μυστήριο κι η ομορφιά, η επαφή μ’ ένα βαθύ ποτάμι χρόνου που κυλάει πολύ πέρα από εμάς, δεν αποτελούν κομμάτι της προσωπικής, καθημερινής μας ιστορίας, αλλά πληροφορίες. Η Τ.Ν. «καλλιτέχνις» απομυστικοποιεί τον ήδη απομαγεμένο κόσμο μας με βίαιο τρόπο. Συμμετέχει στο ξεφλούδισμά του όχι για να βρει το κουκούτσι του νοήματος ή για να γευτεί τους χυμούς, αλλά για να μας ψιθυρίσει πως στον πάτο του πηγαδιού δεν υπάρχει τίποτα πέρα από ιλιγγιώδεις παραισθήσεις.
Κι από την άλλη, οι άνθρωποι ταξιδεύουν απ’ όλα τα μέρη του κόσμου για να βρεθούν σε σημεία που ο χρόνος κυλάει αλλιώς. Για να κοιτάξουν με τα ίδια τους τα μάτια κρύπτες, ανερμήνευτα σύμβολα, μεσαιωνικούς πύργους, γοτθικούς τρούλους και μυστηριώδη αγάλματα. Η μεσαιωνική πλατεία νικάει το ψηφιακό μολ. Οι παλιές εκκλησίες αναδίδουν την αύρα που δεν μπορεί να αναπαραχθεί χωρίς να χαθεί. Οι χειροποίητες ζωγραφιές του Kentridge και οι ποιητικές φράσεις του, που σταματούν μόλις ένα βήμα πριν από τη «λύση στο πρόβλημα», προτείνουν έναν τρόπο να σκεφτόμαστε τον κόσμο που συντηρεί τη χαρά της ζωής και την πίστη στην ικανότητα του ανθρώπου να φτιάχνει από το τίποτα ζωή.
Πράγματα που με κάνουν να πιστεύω στην ανθρωπότητα αυτήν την εβδομάδα
Ο τρόπος που βλέπει τον κόσμο ο William Kentridge. Το ποιητικό μυθιστόρημα Malina της Μπάχμαν. Οι ανθισμένες πασχαλιές και οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν τα μοβ δέντρα σαν μικρό, καθημερινό θαύμα. Η επικοινωνία με τις φίλες μου. Οι Κυριακές με ήλιο σε μέρη που μιλούν ξένη γλώσσα. Τα χορτοφαγικά κέικ.
