Οι τουρκικές εκλογές ανέδειξαν το μέγα θεσμικό έλλειμμα της Τουρκίας. Και το έλλειμμα αυτό, επειδή ακριβώς είναι θεσμικό, δεν πρόκειται να θεραπευτεί μόνο από την απώλεια της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας από το κόμμα του Ερντογάν.
Εχει παρατηρηθεί ότι, μετά την προ δεκαετίας οριστική περιθωριοποίηση του στρατού, το τουρκικό πολιτικό σύστημα έχει γίνει πρωθυπουργικοκεντρικό. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι ο Τούρκος πρωθυπουργός μπορεί σήμερα να κάνει ό,τι επιθυμεί. Ακριβώς έτσι: ό,τι επιθυμεί. Το μόνο που μπορεί να τον εμποδίσει είναι το ένστικτο της αυτοσυντήρησης, δηλαδή ο φόβος του πολιτικού κόστους.
Αν, για παράδειγμα, ο πρωθυπουργός επιθυμεί να αναθεωρήσει μία διάταξη του τουρκικού Συντάγματος, π.χ. εκείνη για τις αρμοδιότητες του προέδρου της Δημοκρατίας, θα επιβάλει τη θέλησή του, ακόμη και αν η συντριπτική πλειοψηφία των βουλευτών του κόμματός του έχει διαφορετική γνώμη. Αν επιθυμεί να περάσει οποιοδήποτε νομοσχέδιο από τη Βουλή, θα το περάσει. Αν επιθυμεί να γίνει οποιαδήποτε δαπάνη (π.χ. το νέο Προεδρικό Μέγαρο στην Αγκυρα), η δαπάνη θα γίνει, έστω κι αν είναι άσκοπη ή υπερβολική.
Βεβαίως, αναλαμβάνοντας τον προεδρικό θώκο, ο Ερντογάν θέλησε το σύστημα αυτό να μετατραπεί σε προεδρικοκεντρικό. Ακόμη κι αν τα κατάφερνε (το προχθεσινό εκλογικό αποτέλεσμα του αλλάζει τα σχέδια), το θεσμικό έλλειμμα θα ήταν ο ίδιο: ο ανεξέλεγκτος μονοπρόσωπος θεσμός στην Τουρκική Δημοκρατία. Η ανεξέλεγκτη δυνατότητα του εκάστοτε πρωθυπουργού (ή προέδρου) να κάνει ό,τι θέλει δεν είναι ο ορθότερος τρόπος διακυβέρνησης. Η έλλειψη θεσμικών αντιβάρων, εξισορροπητικών θεσμών που θα επενεργούν ως αντίβαρα στην πρωθυπουργική παντοδυναμία, ωθεί τον πρωθυπουργό σε απώλεια του μέτρου. Η αλαζονεία του Ερντογάν περιόρισε σταδιακά τη θέληση των κυβερνητικών βουλευτών να εκφράσουν ελεύθερα τη γνώμη τους. Ακόμη και αυτοί οι συνιδρυτές του κυβερνώντος κόμματος, ο Γκιουλ και ο Αρίντς, ένιωσαν την απόλυτη περιθωριοποίησή τους από τον αλαζόνα πρωθυπουργό.
Εως αυτό το σημείο θα μπορούσε κάποιος παρατηρητικός σχολιαστής να βρει κοινά σημεία με το αντίστοιχο θεσμικό έλλειμμα του ελληνικού πολιτικού συστήματος. Ωστόσο, η σημαντική διαφορά ανάμεσα στις δύο χώρες βρίσκεται στην πρωθυπουργική απόλυτη χειραγώγηση της τουρκικής δικαιοσύνης. Η τελευταία είναι «χειροπόδαρα» δεμένη από την πρωθυπουργική εξουσία διά του Ανωτάτου Δικαστικού Συμβουλίου.
Χαρακτηριστικό είναι το πρόσφατο προεκλογικό περιστατικό «των αποφυλακίσεων», που πέρασε σχεδόν απαρατήρητο στην Ελλάδα: ύστερα από δημόσια προτροπή του Ερντογάν στις 27 Απριλίου, το Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο έθεσε σε διαθεσιμότητα τον πρόεδρο του Πλημμελειοδικείου που αποφάσισε την απελευθέρωση των παρανόμως προφυλακισμένων 72 αστυνομικών που αποκάλυψαν τον Δεκέμβριο του 2003 τα οικονομικά σκάνδαλα του περιβάλλοντος Ερντογάν. Την ίδια ημέρα ορίστηκε από το Συμβούλιο αντικαταστάτης του προέδρου, ο οποίος με τη σειρά του ακύρωσε τα σχετικά βουλεύματα και οι 72 αστυνομικοί «ύποπτοι για σύσταση τρομοκρατικής οργάνωσης (βλ. κίνημα Γκιουλέν)» παρέμειναν στη φυλακή της Σηλυβρίας. Επρόκειτο περί ωμής πολιτικής επέμβασης στη λειτουργία της Δικαιοσύνης, που δεν μπόρεσε να σταματήσει ούτε το πρόσφατα ιδρυθέν Συνταγματικό Δικαστήριο.
Στην τουρκική πρωθυπουργική παντοδυναμία πρέπει να τεθούν άμεσα τα αναγκαία συνταγματικά αντίβαρα. Το πολιτικό σύστημα πρέπει να βρει τους εξισορροπητικούς θεσμούς του. Τούτο μπορεί να συμβεί, μεταξύ άλλων, με τη συνταγματική κατοχύρωση της δημοκρατικής οργάνωσης των κομμάτων και, κυρίως, με την εισαγωγή δεύτερου νομοθετικού σώματος (Γερουσίας). Μόνο με πολυπρόσωπους θεσμούς μπορεί η Τουρκία να βρει τα αναγκαία αντίβαρα στην εκάστοτε πρωθυπουργική παντοδυναμία. Δυστυχώς, για όσους ανέγνωσαν τα πολυσέλιδα προεκλογικά προγράμματα των τουρκικών κομμάτων, το ζήτημα αυτό δεν τα απασχόλησε.
* Επίκουρος καθηγητής Πανεπιστημίων Θράκης και Βοσπόρου.
