Τον Σεπτέμβριο του 2012 η σατιρική εφημερίδα Charlie Hebdo, αγνοώντας τις συστάσεις της κυβέρνησης, δημοσίευε σειρά σκίτσων του Μωάμεθ, με σαφή σεξουαλικά υπονοούμενα. Βρισκόμουν στην Τύνιδα την εβδομάδα εκείνη, οι δρόμοι της οποίας είχαν γεμίσει στρατιώτες και τανκς. Συνθήματα γραμμένα στους τοίχους καλούσαν σε επανάσταση, κήρυσσαν τον πόλεμο στη Δύση και όλους όσοι μισούν το Ισλάμ. Λίγες ημέρες νωρίτερα, η αμερικανική πρεσβεία είχε δεχθεί επίθεση και η Αμερικανική Σχολή είχε πυρποληθεί.
Πέρασα ένα αγχώδες ημίωρο στη λεωφόρο Μπουργκιμπά, προσπαθώντας ματαίως, ένας μοναχικός και πολύ εμφανής Ευρωπαίος, να φωνάξω κάποιο ταξί, πριν αρχίσει η απαγόρευση κυκλοφορίας. Εβριζα από μέσα μου το Charlie Hebdo για την αναίτια και προκλητική δημοσίευση των σκίτσων.
Οπως και όλοι οι κάτοικοι της γαλλικής πρωτεύουσας, όπου ζω, ένιωσα όμως αηδία και σοκ με τη δολοφονία 12 ανθρώπων την Τετάρτη που μας πέρασε, σε απόσταση 20 λεπτών από το γραφείο μου.
Αντιλήφθηκα ότι κάτι δεν πήγαινε καλά όταν παρατήρησα βαριά οπλισμένους αστυνομικούς και στρατιώτες να αναπτύσσονται σε κάθε γωνία και στρατιωτικούς γερανούς να αποσύρουν σταθμευμένα αυτοκίνητα. Σταμάτησα για καφέ στη rue de Grenelle, όπου όλοι μιλούσαν για τη σφαγή στην εφημερίδα, παρακολουθώντας την οθόνη της τηλεόρασης του καφέ.
«Αυτό είναι ένα ακόμη στάδιο», είπε ο διπλανός μου.
«Τι εννοείτε, στάδιο», τον ρώτησα.
«Του πολέμου εναντίον των Αράβων», μου απάντησε.
Πρέπει να υπογραμμίσω ότι το Charlie Hebdo αποτελεί απροσδόκητο θύμα τέτοιας αδικαιολόγητης βίας. Η εφημερίδα αποτελεί χαριτωμένο κατάλοιπο των δεκαετιών του ’60 και του ’70, που έχει απολέσει εδώ και καιρό την ικανότητά του να προκαλεί. Μία ημέρα πριν από τις δολοφονίες, είχα παρατηρήσει στο περίπτερο το τελευταίο του εξώφυλλο, που εμφάνιζε μια αστεία απεικόνιση της Παρθένου Μαρίας, που γεννούσε έναν ακόμη πιο αστείο Ιησού. Αναλογίστηκα πόσο λίγοι Γάλλοι διαβάζουν πια τη μουσειακή εφημερίδα, που μόλις είχε αρχίσει να ξεπερνά τα οικονομικά της προβλήματα.
Σε κάποιο βαθμό, η παραπάνω διαπίστωση αποτυπώνεται στις ηλικίες δύο εκ των θυμάτων της σφαγής: ο ιδιοφυής και αγαπητός σκιτσογράφος Ζαν Καμπί και ο Ζορζ Βολενσκί ήταν 76 και 80 ετών, αντίστοιχα. Πιο σημαντικό είναι το γεγονός ότι ανήκαν στη γενιά του Μάη του ’68, τη γενιά που εξεγέρθηκε ενάντια στο βαρύ πατερναλιστικό χέρι του στρατηγού Ντε Γκωλ, έχοντας ακλόνητη πεποίθηση στην αξία της απόλυτης ελευθερίας έκφρασης και σάτιρας κάθε μορφής εξουσίας, ηθικής και θρησκευτικής.
Η αδιάκοπη, σκόπιμη πρόκληση του Charlie, provocation στα γαλλικά, εντάσσεται σε χαρακτηριστικά παριζιάνικη παράδοση, με ρίζες πριν από τη Γαλλική Επανάσταση. Ανάλογα σεβάσμια είναι και η παράδοση της καταδίκης της Καθολικής Εκκλησίας και της ισχύος της.
Στη σύγχρονη Γαλλία, όμως, οι αντάρτες του Μάη είναι πια πολιτιστικό κατεστημένο, ακόμη κι αν ασπάζονται τις αριστερίστικες και ελευθεριακές απόψεις των νιάτων τους. Παρά τον πολυδιαφημιζόμενο αναρχισμό του, το Charlie έγινε μέρος του κατεστημένου εδώ και χρόνια.
Ετσι αντιμετωπίζεται η εφημερίδα στα προάστια, στις γιγάντιες και πάμπτωχες γειτονιές, που περικυκλώνουν τις γαλλικές πόλεις και φιλοξενούν τον πληθυσμό των μεταναστών πρώτης και δεύτερης γενιάς από τις πρώην αποικίες σε Μέση Ανατολή, Αφρική και Ασία. Αυτά που στο κέντρο του Παρισιού θεωρούνται «αντιεξουσιαστικά», αντιμετωπίζονται στα προάστια ως καπρίτσια μιας αλαζονικής άρχουσας τάξης, έτοιμης να ειρωνευθεί ό,τι της αρέσει, όπως τη βαθιά θρησκευτική πίστη των κατοίκων των προαστίων, ίσως το μόνο κομμάτι της ταυτότητάς τους που δεν έχει τσακιστεί από ή ενσωματωθεί στη γαλλική κουλτούρα.
Ολα αυτά δεν αναιρούν, ούτε ακυρώνουν τη σημασία του φρικτού εγκλήματος στην αίθουσα σύνταξης του Charlie. Αυτό που εκτελέστηκε την Τετάρτη ήταν το ίδιο το παριζιάνικο πνεύμα και τα ιδεώδη μιας γενιάς, που πίστεψε στην απόλυτη ελευθερία της έκφρασης.
* Ο κ. Andrew Hussey είναι πρύτανης του Ινστιτούτου του Πανεπιστημίου του Λονδίνου στο Παρίσι. Το επόμενο βιβλίο του έχει τίτλο «Γαλλική Ιντιφάντα: Ο μακρύς πόλεμος μεταξύ της Γαλλίας και των Αράβων της».
