Ο Φιλίπ Σταρκ έγινε σπίτι. Ναι, σωστά διάβασες. Δεν το σχεδίασε απλώς. Του διοχέτευσε την εμπειρία των 65 χρόνων του, την αγωνία του για τις περιβαλλοντικές και οικονομικές προκλήσεις που θα αντιμετωπίσουν τα παιδιά και τα εγγόνια μας, την αγωνία του να δικαιολογήσει την ύπαρξή του ως designer δημιουργώντας κάτι σπουδαίο που θα βελτιώσει τη ζωή των συνανθρώπων του, την όλο και πιο έντονη ανάγκη του για μια υπέρβαση από την πολιτισμική έννοια της ομορφιάς στην οικουμενική αξία της καλοσύνης, μαζί και το καταστάλαγμα χιλιάδων ιδεών που έγιναν αντικείμενα – χώροι – μεταφορικά μέσα – εκθέματα σε μεγάλα μουσεία μοντέρνας τέχνης και στόλισαν τον υλικό πολιτισμό μας.
Ολα αυτά σε ένα μοντέρνο διώροφο λυόμενο με την κωδική ονομασία PATH – Prefabricated Accessible Technological House ή «Προκατασκευασμένη Προσβάσιμη Τεχνολογική Κατοικία», που βρίσκεται σε ένα δάσος στα περίχωρα της κοινότητας Montfort L’ Amaury, 40 χιλιόμετρα έξω από το Παρίσι. «Το σπίτι αυτό είναι η σύλληψη, η φιλοσοφία, η ηθική ζωής ενός ηλικιωμένου ανθρώπου που ονομάζεται Φιλίπ Σταρκ», λέει.
Ας το επισκεφτούμε, λοιπόν, όπως κάνουν τις τελευταίες ημέρες ολιγομελή γκρουπ δημοσιογράφων και υποψήφιων αγοραστών, λίγο πριν εγκατασταθεί με τη σύζυγό του Ζασμίν – θα είναι η νέα μόνιμη κατοικία τους. Kαιρού επιτρέποντος, θα φτάσουμε εκεί με ένα από τα ηλεκτροκίνητα αμαξίδια Volteis, που έχει ο ίδιος σχεδιάσει. Από μακριά φαίνεται σαν ένα κουτί από ξύλο και γυαλί – αλλά δεν πρέπει να σταθούμε στην εμφάνιση: Eπ’ ουδενί δεν αποτελεί αρχιτεκτονική δήλωση, είναι «εντελώς διακριτικό, ταπεινό, πλην όμως φτιαγμένο με την καλύτερη τεχνολογία που υπάρχει, για να υπηρετεί τις οικογένειες που ζουν σε αυτό», όπως λέει ο ίδιος. Μέσα είναι ολόφωτο και ευχάριστο, με εκλεκτική διακόσμηση που περιλαμβάνει έπιπλα και φωτιστικά του δημιουργού του και «πινελιές» άλλων σχεδιαστών. Σ’ ένα τραπεζάκι, ανάμεσα σε λευκώματα τέχνης, φιγουράρει το «Κεφάλαιο» του Τομά Πικετί για όποιον θέλει να το ξεφυλλίσει περιμένοντας να αρχίσει η ξενάγηση.
Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Φιλίπ Σταρκ σχεδιάζει λυόμενη κατοικία. Πριν από 20 χρόνια είχε δημιουργήσει ένα ξύλινο προκάτ για τον ελβετικό κατάλογο ταχυδρομικών παραγγελιών «3 Suisses» – ήταν φόρος τιμής, είχε πει, στη χαμένη παιδική του ηλικία, τότε που περνούσε ώρες διαλύοντας και συναρμολογώντας μηχανές στο εργαστήριο του αεροναυπηγού πατέρα του, παιδί αντικοινωνικό και απροσάρμοστο, στα όρια της κατάθλιψης. Από τα τέλη της δεκαετίας του ’60, όταν το ταλέντο του αποκαλύφθηκε σε έναν ανυποψίαστο κόσμο με μια σειρά από φουσκωτές κατασκευές, έχει σχεδιάσει ό,τι αντικείμενο σου περνά από το μυαλό – από θήκη για σελοτέιπ μέχρι το φουτουριστικό σούπερ γιοτ του μακαρίτη Στιβ Τζομπς. Δεν πάει πολύς καιρός που τον ρώτησαν ποιος μύθος συμβολίζει καλύτερα τη δουλειά του – Μαθητευόμενος Μάγος, Κουτί της Πανδώρας ή Φάουστ; «Φάουστ», απάντησε. «Εχω πουλήσει την ψυχή μου στον διάβολο γι’ αυτή την αρρώστια του μυαλού που ονομάζεται δημιουργικότητα».
Αυτήν τη φορά η σωτηρία της ψυχής μοιάζει να είναι το ζητούμενο – και ο κατάλογος των ερεθισμάτων διαφορετικός: η συνάντηση με έναν Αμερικανό οικολόγο προ αμνημονεύτων ετών στη νήσο Φορμεντέρα. Τα προκάτ σπίτια του μεγάλου Jean Prouve. Η (ουτοπική) διακήρυξη του Μπαράκ Ομπάμα για ένα εκατομμύριο ηλεκτρικά οχήματα στους αμερικανικούς δρόμους έως το 2015. Το τεράστιο ρίσκο που συνεπάγεται η απόφαση μιας οικογένειας να επενδύσει τους κόπους μιας ζωής για να χτίσει τη δική της κατοικία – «δεν ξέρεις ούτε πότε θα τελειώσει ούτε πόσο θα κοστίσει». Η δική του θεωρία περί «δημοκρατικής οικολογίας» – φυσική εξέλιξη του «δημοκρατικού ντιζάιν» που υπηρέτησε μια ζωή, από την εποχή της οδοντόβουρτσας-γλυπτού ή εκείνου του εμβληματικού λεμονοστύφτη που έμοιαζε με καλαμάρι…
Η κεντρική ιδέα ήταν να φτιαχτεί ένα νέο μοντέλο κατοικίας, που θα συνδυάζει διαχρονικό ντιζάιν, τεχνολογία αιχμής, άνεση και σεβασμό στο περιβάλλον. Στο μυαλό του Σταρκ ήταν αδιανόητο το γεγονός ότι τον 21ο αιώνα η στέγαση αντιμετωπίζεται με παρωχημένους όρους – «όλοι ζούμε σε παλιά σπίτια, με παλιά σχέδια, παλιά υλικά και στυλ». Ο σχεδιασμός του PATH κράτησε πέντε χρόνια σε συνεργασία με τη σλοβενική εταιρεία Riko, που μετρά 20 χρόνια τεχνογνωσίας. Τα μεγάλα κομμάτια της κατοικίας (τοίχοι, ταβάνια) κατασκευάζονται σε ηλεκτρονικά ελεγχόμενη γραμμή παραγωγής, με βασικό δομικό υλικό το ξύλο ελάτης, που είναι φυσικό και ανανεώσιμο, έχει «καθαρό» και ενεργειακά αποδοτικό κύκλο ζωής και δημιουργεί ευχάριστη εσωτερική ατμόσφαιρα με τις μονωτικές-απορροφητικές του ιδιότητες.
Για το εξωτερικό κέλυφος υπάρχουν τρεις επιλογές – όλο γυάλινο, όλο ξύλινο ή συνδυασμός των δύο, ανάλογα με τις κλιματικές συνθήκες της περιοχής. Η μόνωση είναι ό,τι πιο εξελιγμένο κυκλοφορεί: τα μεν τζάμια είναι τριπλά, πάχους 63 χιλιοστών, με ευγενή αέρια (αργό, κρυπτό) στα διάκενα, στους δε τοίχους χρησιμοποιούνται διάφορα υλικά (πετροβάμβακας, υαλοβάμβακας, κυτταρίνη) και το πάχος κυμαίνεται μεταξύ 200 και 300 χιλιοστών. Το φυσικό φως μπαίνει άπλετο από τις τζαμαρίες με τα αλουμινένια πλαίσια ή περιορίζεται, τους θερμούς μήνες, με κομψές περσίδες και κρυφές τέντες.
Η βασική καινοτομία του PATH βρίσκεται στην οροφή – και ο Σταρκ τεχνηέντως την έχει… κρύψει με πτυχωτό γείσο και φυτά. Εκεί βρίσκεται το «εργοστάσιο» που παράγει ενέργεια και εξασφαλίζει την αυτονομία. Κεντρικό ρόλο παίζουν τα 58 φωτοβολταϊκά πάνελ, εκ των οποίων τα 36 «υβριδικά» θερμοηλιακά, που αποδίδουν 2 έως 4 φορές περισσότερο, παράγουν έως και 11,8 μεγαβατώρες το χρόνο και καλύπτουν το 70% των αναγκών του νοικοκυριού σε ζεστό νερό (υπάρχει και εφεδρικός βραστήρας γκαζιού). Παράλληλα, έχουν εγκατασταθεί μίνι ανεμογεννήτριες ισχύος 450 ή 1.000 Watt, αθέατες και αθόρυβες, σχεδιασμένες επίσης από τον Σταρκ, που λειτουργούν ανεξαρτήτως της διεύθυνσης του ανέμου.
Αντλίες θερμότητας και συλλέκτες ομβρίων υδάτων συμπληρώνουν το «παζλ» της αειφορίας και των εξαιρετικών επιδόσεων. Ενώ σε μια συμβατική κατοικία το 50% της ενέργειας αφορά τη θέρμανση και την ψύξη, στο PATH είναι μόλις το 17%. Η συνολική κατανάλωση ρεύματος δεν ξεπερνά τις 45 κιλοβατώρες ανά τετραγωνικό μέτρο (από 150-230 που είναι ο κανόνας). Συνολικά το σπίτι καταναλώνει 30% λιγότερη ενέργεια από μία αντίστοιχου εμβαδού συμβατική κατασκευή – και παράγει σε ετήσια βάση 50% περισσότερη ενέργεια απ’ όση χρειάζεται!
Για τον Σταρκ, καθήκον κάθε υπεύθυνου δημιουργού είναι οι «ανοιχτές» τεχνικές λύσεις, που δίνουν στον τελικό αποδέκτη τη δυνατότητα επιλογής ανάλογα με τις ανάγκες και τις επιθυμίες του. Εξ ου και η κατοικία PATH σχεδιάζεται παρουσία του πελάτη στον υπολογιστή, με mix and match διαφορετικών προδιαγραφών. Τα δύο βασικά της μοντέλα, η Formentera (ισόγεια, με τα δωμάτια γύρω από τον κεντρικό χώρο υποδοχής) και Montfort (ισόγεια ή διώροφη), μπορούν να συμπληρωθούν από βοηθητικές κατασκευές, όπως γκαράζ ή ξενώνας.
Για την εσωτερική διαρρύθμιση υπάρχουν 34 διαφορετικές παραλλαγές, με ένα έως οκτώ δωμάτια και εμβαδόν 140 έως 350 τ.μ. Από την παραγγελία έως την παράδοση μεσολαβούν μόλις έξι μήνες – και περίπου άλλοι δύο για την εγκατάσταση και τον εξοπλισμό. Το μόνο σοβαρό εμπόδιο είναι το κόστος, που κυμαίνεται από 2.500 έως 4.500 ευρώ / τ.μ. Το επόμενο στάδιο είναι ο σχεδιασμός ενός ενεργειακού λυόμενου σπιτιού χαμηλού κόστους για μαζική χρήση. «Η δημιουργία, όποια μορφή και αν παίρνει, πρέπει να βελτιώνει τη ζωή όσο το δυνατόν περισσότερων ανθρώπων», λέει. «Είναι ένα ποιητικό, πολιτικό, ανατρεπτικό, φιλάνθρωπο, πραγματιστικό καθήκον. Δεν είναι υποχρεωτικό να είσαι μεγαλοφυΐα, αλλά όλοι πρέπει να συμβάλουμε σε αυτό».
