Η πρόσφατη κρίση στη Μέση Ανατολή θα αλλάξει τη μοίρα της περιοχής. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι σύμμαχοί τους δεν θα βγουν αλώβητοι, ενώ το Ιράν θα χρειαστεί πολλά χρόνια για να ανοικοδομηθεί και υπό προϋποθέσεις να σταθεί στα πόδια του. Αν μάλιστα βρεθούν τρόποι ώστε να παρακαμφθούν τα Στενά του Ορμούζ και έτσι να απομειωθεί η σημασία του για την παγκόσμια οικονομία και την αγορά ενέργειας, τότε η Τεχεράνη θα βυθιστεί σε μια ατέρμονη οικονομική κρίση, η οποία αργά ή γρήγορα θα φαλκιδεύσει τις προοπτικές επιβίωσης του υφιστάμενου καθεστώτος. Ηδη, τις τελευταίες δύο εβδομάδες τα χτυπήματα που δέχεται από τους Αμερικανούς είναι πιο στοχευμένα και αποσκοπούν στην υπονόμευση των δυνατοτήτων της ιρανικής ηγεσίας να αντεπιτίθεται με επιτυχία, να χρηματοδοτεί τον πόλεμο και ουσιαστικά να λειτουργεί τη χώρα.
Στρατηγική φθοράς – Οι επιθέσεις σε υποδομές παραγωγής ενέργειας, σε μεταφορικά δίκτυα και σε λιμάνια μαρτυρούν ότι έμφαση από αμερικανικής πλευράς δίδεται πλέον στον πολλαπλασιασμό του κόστους του πολέμου και στη φθορά των Φρουρών της Επανάστασης.
Οι επιθέσεις σε υποδομές παραγωγής ενέργειας, σε μεταφορικά δίκτυα και σε λιμάνια μαρτυρούν ότι έμφαση από αμερικανικής πλευράς δεν δίδεται πλέον τόσο στο βαλλιστικό και το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν (σ.σ.: μέρος του θεωρείται πλέον ανενεργό) όσο στον πολλαπλασιασμό του κόστους του πολέμου και στη φθορά των Φρουρών της Επανάστασης, προκειμένου στο τέλος της υφιστάμενης κρίσης η διακυβέρνηση της χώρας από αυτούς να είναι σχεδόν αδύνατη.
Το Ιράν είχε καταφέρει μέχρι πρότινος να επιβάλει στα περισσότερα ζητήματα τους όρους του και να καταστήσει προτεραιότητα το μελλοντικό status του Ορμούζ, ωστόσο ο χρόνος λειτουργεί εις βάρος του. Αν δεν εξασφαλίσει γρήγορα μία συμφωνία, κινδυνεύει να χάσει από την κατάχρηση τους δύο βασικούς μοχλούς πίεσης: το κλείσιμο του Ορμούζ και τις επιθέσεις στις γειτονικές χώρες.
Εφόσον το Ιράν μετεξελισσόταν σε μαύρη τρύπα και κυρίως αδυνατούσε να βρει πεδίο συνεννόησης με κάποιες τουλάχιστον από τις χώρες της περιοχής, τότε αρκετές εξ αυτών θα φλέρταραν με την ιδέα ενίσχυσης της αποτρεπτικής τους ισχύος, υπό τον φόβο ότι κάποια στιγμή η Τεχεράνη θα ήταν και πάλι σε θέση να αποτελέσει απειλή για την ασφάλειά τους, αλλά και δεδομένης της δυσπιστίας όλων των αραβικών κρατών (και της Τουρκίας) για τις προθέσεις του Ισραήλ, εξέλιξη που θα οδηγούσε σε περιφερειακή κούρσα εξοπλισμών και σε αναζήτηση πρόσβασης σε πυρηνική τεχνολογία.
Διότι, αν το Ιράν ενισχυθεί γεωπολιτικά και οικονομικά και δεν προκύψει συμφωνία ειρήνης με τις χώρες της ευρύτερης γειτονιάς, αυτές πάλι θα νιώσουν την ανάγκη να ισχυροποιηθούν έναντί του. Πολύ περισσότερο από τη στιγμή που σήμερα δεν εμπιστεύονται την αμερικανική ηγεσία. Ενώ βέβαια έχει δυσκολέψει πολύ η σύγκλιση κάποιων αραβικών μοναρχιών με το Ισραήλ στη βάση των Συμφωνιών του Αβραάμ.
Πάντως, μόνο μια περιφερειακή διευθέτηση, το δυνατόν πιο συμπεριληπτική, θα μπορούσε να αποτρέψει το προαναφερθέν σενάριο και η έως τώρα μουδιασμένη Ευρώπη έχει κάθε λόγο να εμπλακεί ενεργά σε αυτήν. Σημειωτέον πως σχέδια επί χάρτου που αφορούν την ενέργεια, τα κέντρα logistics και μεταφοράς δεδομένων (data) και ευρύτερες δικτυώσεις που θα συνδέσουν τη Μέση Ανατολή με την Ευρώπη εύλογα θα αναθεωρηθούν. Ηδη προωθούνται ιδέες για την παράκαμψη του Ορμούζ μέσω Ιράκ και Συρίας, με την Τουρκία και τις εταιρείες της να επιθυμούν ουσιαστικό ρόλο. Η Ελλάδα δεν πρέπει μονοσήμαντα να επιμείνει στον IMEC, δεδομένου ότι η υλοποίησή του έχει καταστεί πιο σύνθετη, αλλά να προωθήσει ρεαλιστικά projects με τη συμμετοχή της.
Παρότι τελικά δεν αποκλείεται το Ιράν να βυθιστεί στο χάος ή σε εμφύλια σύγκρουση, θα διατηρεί τη δυνατότητα επιθέσεων με ασύμμετρα μέσα στους γείτονές του, αλλά και συντονισμού τρομοκρατικών ενεργειών ή και κυβερνοεπιθέσεων πέραν της Μέσης Ανατολής. Οι ευρωπαϊκές αρχές, πολύ περισσότερο οι ελληνικές, λόγω των στενών σχέσεών μας με Ηνωμένες Πολιτείες και Ισραήλ, οφείλουμε να βρισκόμαστε σε συνεχή εγρήγορση. Επιπροσθέτως, όπως το Ιράν φέρεται να επικουρείται από Ρωσία και Κίνα στον εντοπισμό αμερικανικών θέσεων, θα μπορούσε κάλλιστα να έχει ανάλογη συνδρομή, ιδίως της πρώτης, σε επιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές και δίκτυα.
Ορόσημο οι εκλογές – Οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή θα επηρεάσουν καθοριστικά την κληρονομιά του Τραμπ. Αλλωστε, μετά τις ενδιάμεσες εκλογές θα είναι απελευθερωμένος να πράξει όπως θέλει. Αν δεν έχει επιτευχθεί συμφωνία, μπορεί να θελήσει να ισοπεδώσει το Ιράν.
Το καθεστώς στην Τεχεράνη αναμένεται να γίνει ακόμη πιο κατασταλτικό, αν δει το έδαφος να χάνεται κάτω από τα πόδια του, κάτι που θα αυξήσει δραματικά τα προσφυγικά ρεύματα, είτε καθιστώντας εκ νέου την Τουρκία κλειδοκράτορα αυτών των ροών σε σχέση με την Ευρώπη, άρα ενισχύοντας περαιτέρω τη θέση της έναντι της Ευρωπαϊκής Ενωσης, ενώ δεν έχει κριθεί ο ρόλος της στα ζητήματα άμυνας και ασφάλειας, ή η Αγκυρα θα διευκολύνει και θα προωθήσει στρατιές απελπισμένων ανθρώπων προς την Ευρώπη, κυρίως μέσω Ελλάδας. Οφείλουμε συνεπώς εγκαίρως να εντοπίσουμε αυτόν τον κίνδυνο και να συντονίσουμε τις ευρωπαϊκές ενέργειες, αλλά και ό,τι άλλο απαιτείται ώστε να αποτρέψουμε και τα δύο αυτά ενδεχόμενα.
Οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή θα επηρεάσουν καθοριστικά και την κληρονομιά του Τραμπ. Αλλωστε, μετά τις ενδιάμεσες εκλογές θα είναι απελευθερωμένος να πράξει όπως θέλει. Αν δεν έχει επιτευχθεί συμφωνία, μπορεί να θελήσει να ισοπεδώσει το Ιράν. Ή να αναζητήσει εξιλαστήρια θύματα στους συμμάχους του, με την Ελλάδα πάντως να έχει τηρήσει και με το παραπάνω τις συμβατικές της υποχρεώσεις. Πιθανόν όμως επιζητώντας την εξιλέωση να επιδιώξει μια πιο εύκολη από την Ουκρανία διπλωματική νίκη στην ανατολική Μεσόγειο, όπου τα εμπλεκόμενα μέρη είναι σύμμαχοι των Ηνωμένων Πολιτειών, άρα πιο «διαχειρίσιμα». Ισως πάντως και να εστιάσει σε αμερικανική ήπειρο και Ειρηνικό, αδιαφορώντας για τις υπόλοιπες περιοχές – εστίες αστάθειας.
*Ο κ. Κωνσταντίνος Φίλης είναι διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων (IGA), καθηγητής του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος.
