Περισσότερη στήριξη στις ενεργοβόρες βιομηχανίες, νέα χρηματοδοτικά εργαλεία για επενδύσεις στην καθαρή παραγωγή και ταχύτερη απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα προβλέπει το «πακέτο» μέτρων που παρουσίασε σήμερα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, επιχειρώντας να απαντήσει σε ένα από τα μεγαλύτερα διλήμματα των τελευταίων ετών: πώς η Ευρώπη θα πετύχει τους φιλόδοξους κλιματικούς της στόχους χωρίς να χάσει την ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας της.
Το «πακέτο» περιλαμβάνει τη σημαντικότερη αναθεώρηση του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS) από το 2023, καθώς και νέο Σχέδιο Δράσης για τον Εξηλεκτρισμό, σηματοδοτώντας μια στροφή προς μια κλιματική πολιτική που δίνει μεγαλύτερη έμφαση στις επενδύσεις, την ανταγωνιστικότητα και την ενεργειακή ασφάλεια.
Η Επιτροπή επιμένει ότι δεν αλλάζει τον προορισμό, αλλά τη διαδρομή. Ο στόχος για μείωση των εκπομπών κατά 90% έως το 2040 και η κλιματική ουδετερότητα έως το 2050 παραμένουν αμετάβλητοι. Ωστόσο, οι Βρυξέλλες αναγνωρίζουν ότι οι διαδοχικές ενεργειακές και γεωπολιτικές κρίσεις, το υψηλό κόστος ενέργειας και ο εντεινόμενος ανταγωνισμός από τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα έχουν αλλάξει τα δεδομένα για την ευρωπαϊκή βιομηχανία.
«Το ETS γίνεται κινητήρας επενδύσεων, καινοτομίας και επανεκβιομηχάνισης της Ευρώπης», δήλωσε στη σχετική συνέντευξη Τύπου ο επίτροπος για το Κλίμα Βόπκε Χούκστρα, υποστηρίζοντας ότι η αναθεώρηση συνδυάζει τη φιλόδοξη κλιματική πολιτική με την ανταγωνιστικότητα και την ενεργειακή ανεξαρτησία της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Η εκτελεστική αντιπρόεδρος της Επιτροπής Τερέσα Ριμπέρα υπογράμμισε ότι η απανθρακοποίηση δεν αποτελεί πλέον μόνο περιβαλλοντική επιλογή αλλά και οικονομική και γεωπολιτική αναγκαιότητα, καθώς μειώνει την εξάρτηση της Ευρώπης από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα και ενισχύει την ανθεκτικότητα της οικονομίας.
Το ETS αλλάζει χαρακτήρα
Στην πράξη, η Επιτροπή επιχειρεί να μετατρέψει το ETS από έναν μηχανισμό που επιβάλλει κόστος στις εκπομπές άνθρακα σε εργαλείο χρηματοδότησης της βιομηχανικής μετάβασης.
Το σύστημα, μέσω του οποίου οι επιχειρήσεις αγοράζουν δικαιώματα για τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, αποφέρει περίπου 40 δισ. ευρώ ετησίως. Μέχρι σήμερα, όμως, μόνο ένα μικρό μέρος των εσόδων αυτών κατευθυνόταν σε επενδύσεις για την απανθρακοποίηση της βιομηχανίας. Με τη νέα πρόταση, τουλάχιστον το 50% των εθνικών εσόδων από το ETS θα πρέπει να επιστρέφει στους τομείς που καλύπτει το σύστημα, χρηματοδοτώντας επενδύσεις για καθαρότερη παραγωγή.
Παράλληλα, η Επιτροπή προτείνει να παραταθεί η χορήγηση δωρεάν δικαιωμάτων εκπομπών μετά το 2030, με αντάλλαγμα συγκεκριμένες επενδύσεις στην Ευρώπη. Οι επιχειρήσεις που θα παρουσιάζουν και θα υλοποιούν σχέδια απανθρακοποίησης θα συνεχίσουν να λαμβάνουν στήριξη, ενώ όσες δεν επενδύουν θα χάνουν σταδιακά αυτό το πλεονέκτημα.
Το πακέτο συνοδεύεται από τη δημιουργία Τράπεζας Βιομηχανικής Απανθρακοποίησης ύψους 100 δισ. ευρώ, καθώς και από έναν μηχανισμό επιτάχυνσης επενδύσεων (Investment Booster) ύψους 30 δισ. ευρώ, που θα ενεργοποιηθεί πριν από το τέλος της δεκαετίας. Η Επιτροπή επιβραδύνει επίσης τον ρυθμό μείωσης των διαθέσιμων δικαιωμάτων εκπομπών μετά το 2030, δίνοντας περισσότερο χρόνο στις ενεργοβόρες βιομηχανίες να ολοκληρώσουν την προσαρμογή τους, χωρίς όμως να αλλάζει τον τελικό στόχο για το 2040.
Στις προτάσεις περιλαμβάνονται ακόμη αλλαγές που αφορούν τη ναυτιλία, τις αερομεταφορές και την αποτέφρωση αποβλήτων, ενώ από το 2036 προβλέπεται η δυνατότητα περιορισμένης χρήσης διεθνών πιστώσεων άνθρακα, εφόσον διαπιστωθεί ότι απαιτούνται για την επίτευξη των στόχων. Η σταδιακή κατάργηση των δωρεάν δικαιωμάτων για τους τομείς που καλύπτει ο συνοριακός μηχανισμός άνθρακα (CBAM) θα ολοκληρωθεί έως το 2038.
Ο εξηλεκτρισμός ως «απάντηση» στις κρίσεις
Η δεύτερη πρωτοβουλία της Επιτροπής αφορά τον εξηλεκτρισμό της ευρωπαϊκής οικονομίας. Το σκεπτικό είναι ότι η πράσινη μετάβαση δεν μπορεί να βασιστεί μόνο στην αύξηση του κόστους των ορυκτών καυσίμων, αλλά απαιτεί και φθηνότερη και πιο διαθέσιμη ηλεκτρική ενέργεια για επιχειρήσεις και νοικοκυριά.
Το σχέδιο θέτει ως στόχο ο εξηλεκτρισμός να αυξηθεί από περίπου 23% σήμερα στο 46% της τελικής κατανάλωσης ενέργειας έως το 2040. Προβλέπει μέτρα για χαμηλότερες τιμές ηλεκτρικής ενέργειας, επενδύσεις στα δίκτυα, ανάπτυξη αποθήκευσης ενέργειας, περισσότερους έξυπνους μετρητές, επιτάχυνση της εγκατάστασης αντλιών θερμότητας και ενίσχυση της ηλεκτροκίνησης.
Η Επιτροπή συνδέει ευθέως αυτές τις παρεμβάσεις με τη γεωπολιτική πραγματικότητα. Από την ενεργειακή κρίση που ακολούθησε τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία έως τη νέα ένταση στη Μέση Ανατολή, οι ευρωπαϊκές οικονομίες εξακολουθούν να πληρώνουν ακριβά την εξάρτησή τους από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα. Οπως ανέφερε ο επίτροπος Ενέργειας Νταν Γιόργκενσεν, μετά την κρίση στα Στενά του Ορμούζ η Ευρώπη κατέβαλε περισσότερα από 50 δισ. ευρώ επιπλέον για ενέργεια, χωρίς να εισαγάγει ούτε μία επιπλέον ποσότητα φυσικού αερίου. «Αυτό δείχνει πόσο ευάλωτοι είμαστε», είπε χαρακτηριστικά, υποστηρίζοντας ότι η εγχώρια καθαρή ενέργεια αποτελεί πλέον ζήτημα οικονομικής και ενεργειακής ασφάλειας, πέρα από την προστασία του κλίματος.
Τα πρώτα ορόσημα του σχεδίου τοποθετούνται στο 2030, όταν η Επιτροπή επιδιώκει τουλάχιστον το 50% των καταναλωτών να διαθέτει έξυπνους μετρητές και η δυναμικότητα αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας να φτάσει τα 200 GW. Εως το 2033 το ποσοστό των έξυπνων μετρητών θα πρέπει να ανέλθει στο 75%, ενώ ο συνολικός στόχος είναι ο σχεδόν διπλασιασμός του εξηλεκτρισμού της οικονομίας έως το 2040.
Τι σημαίνουν οι αλλαγές για την Ελλάδα
Οι προτάσεις παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ελλάδα, η οποία βρέθηκε τις προηγούμενες εβδομάδες στην πρώτη γραμμή των διαβουλεύσεων για την αναθεώρηση του ETS. Μαζί με ακόμη εννέα κράτη-μέλη, η Αθήνα είχε ζητήσει από την Επιτροπή μια πιο ισορροπημένη προσέγγιση, υποστηρίζοντας ότι η ευρωπαϊκή βιομηχανία δεν μπορεί να επωμιστεί πρόσθετα βάρη σε μια περίοδο υψηλού ενεργειακού κόστους και έντονου διεθνούς ανταγωνισμού.
Στο κοινό τους κείμενο, οι δέκα χώρες ζητούσαν μεγαλύτερη ευελιξία για τις ενεργοβόρες βιομηχανίες, παράταση της δωρεάν κατανομής δικαιωμάτων εκπομπών, ταχύτερη επικαιροποίηση των δεικτών αναφοράς ώστε να επιβραβεύονται οι επιχειρήσεις που επενδύουν σε καθαρότερες τεχνολογίες, καθώς και μεγαλύτερη αξιοποίηση των εσόδων του ETS για τη χρηματοδότηση της βιομηχανικής μετάβασης. Είχαν επίσης εκφράσει επιφυλάξεις για την εφαρμογή του ETS2 στις μεταφορές και τα κτίρια, ζητώντας να ληφθούν υπόψη οι κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις.
Αρκετές από αυτές τις επιδιώξεις αποτυπώνονται στις προτάσεις της Επιτροπής. Η παράταση των δωρεάν δικαιωμάτων συνδέεται πλέον με επενδύσεις στην Ευρώπη, αυξάνονται οι πόροι που επιστρέφουν στη βιομηχανία, δημιουργούνται νέα χρηματοδοτικά εργαλεία για την απανθρακοποίηση και διατηρούνται τα υφιστάμενα ταμεία στήριξης, όπως το Ταμείο Καινοτομίας και το Ταμείο Εκσυγχρονισμού.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ελλάδα παρουσιάζουν επίσης οι αλλαγές που αφορούν τη ναυτιλία. Η Επιτροπή ενισχύει τη χρηματοδότηση για τη χρήση καθαρότερων ναυτιλιακών καυσίμων και επιχειρεί να περιορίσει την παράκαμψη του ETS μέσω λιμένων εκτός Ε.Ε., ζητήματα που επηρεάζουν άμεσα έναν από τους σημαντικότερους κλάδους της ελληνικής οικονομίας.
Το «πακέτο» αποτελεί πλέον την αφετηρία των διαπραγματεύσεων με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και τα κράτη-μέλη. Οι τελικές αποφάσεις θα καθορίσουν όχι μόνο τη λειτουργία του ETS την επόμενη δεκαπενταετία, αλλά και το κατά πόσο η Ευρωπαϊκή Ενωση μπορεί να πετύχει τους κλιματικούς της στόχους διατηρώντας ταυτόχρονα μια ισχυρή και ανταγωνιστική βιομηχανική βάση.
