Για το ιρανικό καθεστώς, ο απόλυτος έλεγχος των Στενών του Ορμούζ έχει πλέον αναδειχθεί σε ζήτημα ζωτικής σημασίας – ιεραρχείται μάλιστα υψηλότερα ακόμα και από την άρση των αμερικανικών κυρώσεων ύψους δεκάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων, που έβαλε στο τραπέζι η κυβέρνηση Τραμπ.
Και αυτό διότι, όπως αναφέρει σε ανάλυσή της η Wall Street Journal, η στρατηγική της Τεχεράνης έχει μακροπρόθεσμο ορίζοντα. Μετά την αδυναμία των ΗΠΑ και του Ισραήλ να πετύχουν τους βασικούς στόχους του πολέμου που ξεκίνησαν τον Φεβρουάριο, οι Ιρανοί αξιωματούχοι θεωρούν πως η χώρα τους έχει πια εδραιωθεί ως η αδιαμφισβήτητη περιφερειακή δύναμη στη Μέση Ανατολή.
Η λογική τους είναι ξεκάθαρη: εφόσον το Ιράν «κλειδώσει» αυτό το νέο status quo, επιβάλλοντας τους δικούς του, μόνιμους όρους για τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ –και άρα αποκτώντας κυριαρχία στις οικονομίες του Περσικού Κόλπου–, όλα τα υπόλοιπα, όπως η ελάφρυνση των αμερικανικών κυρώσεων, θα έρθουν από μόνα τους.
«Ο μόνος δρόμος είναι να αναγνωριστεί η νέα ιρανική τάξη πραγμάτων στα Στενά του Ορμούζ», προειδοποιεί ο Εμπραχίμ Αζιζί, επικεφαλής της επιτροπής εθνικής ασφάλειας της ιρανικής βουλής. «Τα Στενά θα ανοίξουν μόνο με “ιρανικούς κανόνες” και όχι υπό το καθεστώς αμερικανικών απειλών», τονίζει ο πρόεδρος του κοινοβουλίου και επικεφαλής διαπραγματευτής με τις ΗΠΑ, Μοχάμεντ Μπαγέρ Γκαλιμπάφ.
«Το καθεστώς της Ισλαμικής Δημοκρατίας θα αποκτήσει ακόμη πιο έντονα “μαφιόζικα” χαρακτηριστικά. Το δίδαγμα που αποκόμισε από τον πόλεμο είναι ότι οι παραχωρήσεις κερδίζονται μέσω του εκβιασμού – με το να επιτίθεται στους γείτονές της, να απειλεί να κλείσει τα Στενά του Ορμούζ και να εκτινάσσει τις τιμές του πετρελαίου», εκτιμά ο Καρίμ Σατζαντπούρ, ειδικός σε θέματα Ιράν στο Carnegie Endowment for International Peace. «Οπως συμβαίνει και με τη Ρωσία του Πούτιν, έτσι και η Ισλαμική Δημοκρατία πιστεύει ότι η ασφάλειά της δεν εξαρτάται από την ευημερία των πολιτών της, αλλά από την ανασφάλεια των γειτόνων της».
Ακριβώς όπως η Ρωσία στη δική της «αυλή», το ιρανικό καθεστώς θεωρεί τις πετρελαιοπαραγωγικές μοναρχίες του Κόλπου ως τον φυσικό του «ζωτικό χώρο». Πρόκειται για μια σφαίρα επιρροής την οποία, σύμφωνα με την Τεχεράνη, της στερούν οι ΗΠΑ ήδη από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979.
Από τη στιγμή που η Αμερική απέτυχε να θωρακίσει τα κράτη του Κόλπου απέναντι στις ιρανικές επιθέσεις, η επιδίωξη της Τεχεράνης να θεσμοθετήσει τον έλεγχό της στα Στενά του Ορμούζ αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη φιλοδοξία: την εγκαθίδρυση μιας νέας «Pax Iranica» στη Μέση Ανατολή. Εξάλλου, οι χώρες του Κόλπου, σε διαφορετικό βαθμό η καθεμία, εξαρτώνται από το πέρασμα αυτό όχι μόνο για τις εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου, αλλά και για τη ροή κρίσιμων προμηθειών, από καταναλωτικά αγαθά μέχρι τρόφιμα.
Τα πρώτα σημάδια αυτής της νέας ισορροπίας δυνάμεων φάνηκαν καθαρά στην Τεχεράνη, κατά τη διάρκεια της πρόσφατης κηδείας του Ανώτατου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ. Στην τελετή έδωσαν το «παρών» αξιωματούχοι από τρία εκ των έξι κρατών του Κόλπου που βρέθηκαν στο στόχαστρο ιρανικών πυραύλων και drones την περασμένη άνοιξη: από τη Σαουδική Αραβία, το Κατάρ και το Ομάν.
Μάλιστα, η σαουδαραβική αντιπροσωπεία αναγκάστηκε να παρακολουθήσει την ανάγνωση ενός στίχου από το Κοράνι τον οποίο πολλοί στην περιοχή εξέλαβαν ως μια «στοχευμένη προσβολή». Ο στίχος μιλούσε για τη μάχη μεταξύ των απίστων και εκείνων που απολαμβάνουν τη θεϊκή εύνοια, υπονοώντας σαφώς ότι οι Σαουδάραβες ανήκουν στην πρώτη κατηγορία.
«Εχουν συνειδητοποιήσει ότι βρίσκονται αντιμέτωποι με τη σκληρή πραγματικότητα της γεωγραφίας. Η Ισλαμική Δημοκρατία παραμένει εκεί, ο Ντόναλντ Τραμπ δεν θα είναι για πάντα στον Λευκό Οίκο και οι ίδιοι είναι υποχρεωμένοι να ζήσουν μαζί με τους Ιρανούς», παρατηρεί ο Ραζ Ζιμτ, διευθυντής του προγράμματος για το Ιράν στο Ινστιτούτο Μελετών Εθνικής Ασφάλειας στο Τελ Αβίβ. «Πρέπει να κοιτάξουν την πραγματικότητα κατάματα».
Χωρίς «το φιλί της ζωής»
Ο νέος κύκλος αίματος στην περιοχή οδήγησε την Ουάσιγκτον στο να άρει την εξαίρεση που είχε χορηγήσει το αμερικανικό Υπουργείο Οικονομικών μόλις τον προηγούμενο μήνα, η οποία επέτρεπε την πώληση ιρανικού πετρελαίου στις διεθνείς αγορές. Η εξαίρεση αυτή αποτελούσε κυριολεκτικά το «φιλί της ζωής» για τη στραγγαλισμένη από τις κυρώσεις ιρανική οικονομία, εν αναμονή των διαπραγματεύσεων για το πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας – που αποτέλεσε άλλωστε και την αφορμή για το ξέσπασμα του πολέμου.
Το πρόσφατα πλήγματα μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν ξεκίνησαν όταν ιρανικές δυνάμεις επιτέθηκαν σε πλοία τα οποία επιχειρούσαν να διασχίσουν τα Στενά του Ορμούζ περνώντας μέσα από τα χωρικά ύδατα του Ομάν, προκειμένου να παρακάμψουν τον «σταθμό διοδίων» που έχει στήσει η Τεχεράνη στη δική της πλευρά.
Η Τεχεράνη υπεραμύνθηκε των ενεργειών της, επικαλούμενη το μνημόνιο κατανόησης που υπέγραψε με την κυβέρνηση Τραμπ τον περασμένο μήνα. Σύμφωνα με την ιρανική ερμηνεία, το κείμενο ορίζει ότι η θαλάσσια κυκλοφορία μέσω των Στενών, αν και δεν θα υπόκειται σε τέλη, θα διεξάγεται βάσει «ιρανικών κανόνων». Η Ουάσιγκτον απέρριψε κατηγορηματικά αυτή την ανάγνωση, χαρακτηρίζοντας τις επιθέσεις σε εμπορικά πλοία εντός των υδάτων του Ομάν ως τρομοκρατικές ενέργειες.
Η ρίζα αυτής της διαφωνίας κρύβεται στην ασαφή έκβαση που είχε ο πόλεμος κατά την κρίσιμη περίοδο των 40 ημερών, μεταξύ Φεβρουαρίου και Απριλίου. «Τόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες όσο και η Ισλαμική Δημοκρατία θεωρούν ότι είναι οι νικητές αυτού του πολέμου», εξηγεί η Χόλι Ντάγκρες, ανώτερη ερευνήτρια στο Washington Institute for Near East Policy. «Ο λόγος που οι Ιρανοί παίζουν τόσο σκληρά αυτή τη στιγμή, είναι επειδή προσπαθούν να πιέσουν τον Πρόεδρο Τραμπ. Εκμεταλλεύονται το γεγονός ότι ο πόλεμος δεν έχει λαϊκό έρεισμα στις ΗΠΑ και ότι το μπλόκο στα Στενά του Ορμούζ “πνίγει” την παγκόσμια οικονομία. Παίζουν με τη φωτιά ακριβώς επειδή θεωρούν ότι έχουν το πάνω χέρι».
Ωστόσο, η πεποίθηση του Ιράν ότι αποτελεί τον νέο περιφερειακό ηγεμόνα απέχει παρασάγγας από την πραγματικότητα. Όπως τονίζει ο Σαλμάν Αλ Ανσάρι, Σαουδάραβας γεωπολιτικός αναλυτής, αρκεί να αναλογιστεί κανείς πόσο έχει αποδεκατιστεί ο στρατός του, πόσο έχει αποδυναμωθεί το δίκτυο των τοπικών του πολιτοφυλακών στη Μέση Ανατολή και πόσο έχει στραγγαλιστεί η οικονομία του τους τελευταίους μήνες. «Το μόνο χαρτί που του έχει απομείνει είναι ο εκφοβισμός, η πειρατεία και ο ρόλος του ταραχοποιού», σημειώνει χαρακτηριστικά. «Αυτά δεν είναι τα εργαλεία ενός “ηγεμόνα”, αλλά ενός τραμπούκου».
Μπορεί ο ισχυρισμός αυτός να έχει βάση, όμως και οι ΗΠΑ από την πλευρά τους δεν έχουν αποδείξει μέχρι στιγμής ότι είναι σε θέση να ανοίξουν ξανά τα Στενά του Ορμούζ δια της βίας. Προς το παρόν, οι νέες στρατιωτικές κινήσεις και των δύο πλευρών είναι προσεγμένες. Οι ΗΠΑ δεν έχουν βάλει στο στόχαστρο την Τεχεράνη, ενώ οι Ιρανοί έχουν περιοριστεί σε επιθέσεις, ως επί το πλείστον αναποτελεσματικές, εναντίον αμερικανικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων στο Μπαχρέιν, το Κουβέιτ και την Ιορδανία. Παράλληλα, έχουν αποφύγει να χτυπήσουν εκ νέου τα δύο ισχυρότερα κράτη του Κόλπου: τη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.
Βέβαια, αυτό δεν αποτελεί εγγύηση ότι η κατάσταση δεν θα εκτροχιαστεί τις επόμενες εβδομάδες. «Ουσιαστικά, οι Ιρανοί θεωρούν ότι ο Τραμπ δεν θέλει να επιστρέψει στον πόλεμο, οπότε θα συνεχίσουν να τραβούν το σκοινί. Πιστεύουν ακράδαντα ότι δεν πρόκειται να τους επιτεθεί μαζικά», σημειώνει ο Μαρκ Πολυμερόπουλος, πρώην ανώτερο στέλεχος της CIA. «Τα πράγματα, όμως, κρέμονται από μια κλωστή. Αν μία από αυτές τις εκατέρωθεν επιθέσεις προκαλέσει μαζικές απώλειες και σκοτωθούν Αμερικανοί στρατιώτες, ο Τραμπ θα βγει εκτός ελέγχου. Μιλάμε για μια κατάσταση εξαιρετικά υψηλού ρίσκου».
Η εικόνα περιπλέκεται ακόμη περισσότερο από το γεγονός ότι παραμένει απολύτως θολό το ποιος κινεί πραγματικά τα νήματα στην Τεχεράνη. Ο νέος ανώτατος ηγέτης, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, αγνοείται –δεν έχει εμφανιστεί ούτε σε βίντεο, πόσω μάλλον αυτοπροσώπως– από τότε που διέρρευσαν πληροφορίες ότι τραυματίστηκε στα ίδια πλήγματα που στοίχισαν τη ζωή στον πατέρα του τον Φεβρουάριο.
Στο εσωτερικό της χώρας, διάφορες σκληροπυρηνικές φατρίες που μάχονται για την εξουσία έχουν καταδικάσει με τον πιο έντονο τρόπο το μνημόνιο κατανόησης με τις ΗΠΑ, βλέποντας σε μια ενδεχόμενη κλιμάκωση της έντασης την τέλεια ευκαιρία για να το τορπιλίσουν.
Χάος στη λήψη αποφάσεων
«Ο μηχανισμός λήψης αποφάσεων στο Ιράν τελεί υπό καθεστώς πλήρους χάους», υπογραμμίζει ο Μεχράν Χαγκιριάν, εκτελεστικός διευθυντής ερευνών στο think tank Bourse & Bazaar Foundation. «Υπάρχει ξεκάθαρα μια ισχυρή τάση που εναντιώνεται στις διαπραγματεύσεις. Πολλοί θέλουν να τραβήξουν αυτή την κατάσταση στα άκρα, διότι όσο περνάει ο καιρός το καθεστώς περιχαρακώνεται και εκμηδενίζονται τα περιθώρια για οποιαδήποτε μεταπολεμική πολιτική μεταρρύθμιση». Όπως εξηγεί ο ίδιος, ο ιστορικός παραλληλισμός εδώ είναι ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ (1980-1988), μια σύγκρουση που επέτρεψε στην Ισλαμική Δημοκρατία να εξοντώσει τους εσωτερικούς της αντιπάλους και να παγιώσει το θεοκρατικό μοντέλο.
Παρά την ευρεία δυσαρέσκεια που επικρατεί για την πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ, η εμβάθυνση των σχέσεων μεταξύ των κρατών του Κόλπου και της Ουάσιγκτον παραμένει μονόδρομος, υποστηρίζει ο Χαμάντ Αλθουναγιάν, καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Κουβέιτ. «Μπορεί η αξιοπιστία και η φερεγγυότητα των ΗΠΑ ως εγγυητή ασφαλείας να έχουν δεχθεί ισχυρό πλήγμα, ωστόσο η Αμερική εξακολουθεί να είναι ο σημαντικότερος σύμμαχος για τις χώρες του Κόλπου. Όπως έχει αποδειχθεί, όσο δύσκολες κι αν είναι κάποιες φορές οι συμμαχίες στον τομέα της ασφάλειας, είναι πάντα προτιμότερο να ανήκεις σε μία, παρά να είσαι εντελώς μόνος».
Παράλληλα, καταλήγει, απέναντι στην επεκτατική πολιτική του Ιράν, τα κράτη του Κόλπου οφείλουν να απαντήσουν συσφίγγοντας τις μεταξύ τους σχέσεις και χτίζοντας μια ισχυρή, κοινή στρατιωτική αποτροπή. «Ο τρόπος με τον οποίο θα επιλέξει να αντιμετωπίσει αυτή την απειλή ο Κόλπος, είναι και αυτός που θα διαμορφώσει την αυριανή γεωπολιτική σκακιέρα της περιοχής».
