Η επιτυχημένη δεκαήμερη αποστολή της NASA στη Σελήνη «Αρτεμις II», που πραγματοποιήθηκε τον περασμένο Απρίλιο, ήταν ένα εντυπωσιακό επιστημονικό κατόρθωμα. Ωστόσο, η σημασία της ήταν πρωτίστως γεωπολιτική, όπως αναφέρει σε ανάλυσή της στον ιστοχώρο Conversation η Κασάντρα Στιρ, ειδική στο Δίκαιο του Διαστήματος και εμπειρογνώμων του Australian National University.
Ο αγώνας για «επιστροφή» στη Σελήνη –και κατ’ επέκτασιν για τον έλεγχο του Διαστήματος– φαίνεται πως αναζωπυρώνεται στα πολιτικά φορτισμένα πρότυπα της «διαστημικής κούρσας» μεταξύ Σοβιετικών και Αμερικανών που έλαβε χώρα τον προηγούμενο αιώνα.
Αυτή τη φορά, όμως, η εν λόγω κούρσα περιλαμβάνει πολύ περισσότερους παίκτες από όσους η πρώτη. Πέρα από τη Ρωσία, τις ΗΠΑ και την Κίνα, στο «παιχνίδι» τώρα μπαίνουν και ο Καναδάς, η Ευρώπη, η Ινδία, η Ιαπωνία, καθώς και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, αλλά και ιδιωτικές εταιρείες όπως είναι η SpaceX του Ελον Μασκ, η Blue Origin του Τζεφ Μπέζος, ο κολοσσός της Boeing, η αυστραλιανή startup με ειδίκευση στο διαστημικό «σέρβις» Space Machines, η συνεργάτης της NASA Intuitive Machines, η ιαπωνική iSpace και πολλές ακόμη.
Στόχος τώρα δεν είναι ποιος θα καρφώσει πρώτος τη σημαία του στη Σελήνη, αλλά ποιος θα έχει πρόσβαση στους πόρους της: νερό και πιθανόν ήλιο-3. Η κυριαρχία αυτή θα παρέχει στον κάτοχό της ένα σημαντικό στρατηγικό πλεονέκτημα.
Αυξάνονται οι παίκτες –χώρες και ιδιωτικές εταιρείες– που κυνηγούν οφέλη, πόρους και στρατηγικά πλεονεκτήματα στη Σελήνη.
Παρότι το Διάστημα μπορεί να μοιάζει εκ πρώτης όψεως ένα ζήτημα πολύ «μακρινό» από την καθημερινότητά μας, στην πράξη είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με αυτήν. Οι δορυφόροι που βρίσκονται σε τροχιά γύρω από τη Γη μάς επιτρέπουν από το να τσεκάρουμε τον καιρό μέχρι να κάνουμε αγορές με το κινητό μας. Παράλληλα, μας παρέχουν κρίσιμες πληροφορίες για την κλιματική αλλαγή, τη γεωργία και την αλιεία, το πόσιμο νερό και τις αντιδράσεις σε φυσικές καταστροφές. Η ποσότητα των δορυφόρων, πάντως, αλλά και αυτή των διαστημικών «σκουπιδιών» θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε καταστροφικές συγκρούσεις και, ως εκ τούτου, σε διακοπές της κρίσιμης δορυφορικής συνδεσιμότητας, όπως προειδοποιεί η Στιρ.
Οι σημερινοί στρατοί είναι επίσης σε μεγάλο βαθμό εξαρτημένοι από τους δορυφόρους για πλοήγηση, πληροφορίες, επικοινωνίες και στόχευση. Μερίδα ειδικών υποστηρίζει πως αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε έναν πραγματικό και όχι πια κινηματογραφικό «πόλεμο των άστρων», στο πλαίσιο του οποίου εχθρικές δυνάμεις θα καταστρέφουν η μία τους δορυφόρους της άλλης. Κάτι τέτοιο, βέβαια, θα δημιουργούσε ακόμη μεγαλύτερες ποσότητες από διαστημικά συντρίμμια, που με τη σειρά τους θα «αχρήστευαν» τροχιές.
Το τρέχον πλαίσιο διακυβέρνησης του Διαστήματος και η διαστημική νομοθεσία παρέχουν δικλίδες ασφαλείας, που προστατεύουν από τέτοια σενάρια «επιστημονικής φαντασίας». Οπως συμβαίνει όμως με κάθε σύστημα που εξαρτάται από διεθνείς συμφωνίες, υπάρχουν περιορισμοί και σε ορισμένες περιπτώσεις κενά, που θα πρέπει να καλυφθούν.
Υπογεγραμμένη στο αποκορύφωμα του Ψυχρού Πολέμου το 1967, η συνθήκη του ΟΗΕ για το εξωτερικό Διάστημα θεμελίωσε ότι το Διάστημα είναι αρμοδιότητα όλης της ανθρωπότητας, ότι δεν θα υπάρχει καμία οικειοποίηση ή διεκδίκηση της κυριαρχίας του, ότι τα όπλα μαζικής καταστροφής απαγορεύονται και πως το Διάστημα θα χρησιμοποιείται για ειρηνικούς σκοπούς. Σήμερα, ωστόσο, υπάρχουν φωνές που αμφισβητούν την ισχύ αυτής της συνθήκης στο γεωπολιτικό πλαίσιο του 21ου αιώνα, τονίζοντας ότι είναι ξεπερασμένη.
Η ειδική στο Δίκαιο του Διαστήματος Κασάντρα Στιρ υποστηρίζει πως αυτή η συνθήκη θα πρέπει να λειτουργεί σαν ένα άλλο σύνταγμα. Οπως και τα εθνικά συντάγματα, παρέχει αξίες και οργανωτικές αρχές σχεδιασμένες να αντέχουν τη δοκιμασία του χρόνου. Σημειώνει ότι, όπως και στα εγχώρια νομικά συστήματα, οι προκλήσεις πρέπει να αντιμετωπίζονται μέσα από τροποποιήσεις σε χαμηλότερο επίπεδο που επιδέχονται αλλαγές με την πάροδο του χρόνου, χωρίς όμως να διαταράσσουν το σύνταγμα.
Η ίδια υπογραμμίζει ότι η σημερινή πρόκληση έγκειται σε αυτές τις τροποποιήσεις χαμηλότερου επιπέδου και στους παράγοντες που τις διαμορφώνουν. Αν αφεθούν αποκλειστικά στις διεθνείς σχέσεις μεταξύ των χωρών, είναι πιθανόν να καταλήξουν σε αδιέξοδα, δεδομένων της πολιτικής αστάθειας που επικρατεί πια διεθνώς και των οξυνόμενων ανταγωνισμών. Αν αφεθούν στον ιδιωτικό τομέα, από την άλλη πλευρά, οι κανόνες πιθανότατα θα καταλήξουν να εξυπηρετούν προσωπικά συμφέροντα και όχι το κοινό όφελος. «Πρέπει να συμπεριλάβουμε όσο το δυνατόν περισσότερους διαφορετικούς παράγοντες και περισσότερα συμφέροντα», σχολιάζει η Στιρ.
Προς το παρόν, υπάρχουν αρκετές πρωτοβουλίες σε εξέλιξη για την αντιμετώπιση των προκλήσεων της διακυβέρνησης του Διαστήματος, οι οποίες περιλαμβάνουν μη δεσμευτικές αρχές ή κατευθυντήριες γραμμές και δεν βασίζονται μόνο σε κράτη. Κάποιες από αυτές καθοδηγούνται από τον ιδιωτικό τομέα, άλλες μέσω των Ηνωμένων Εθνών και άλλες μέσω μικρότερων ομάδων κρατών όπως είναι η Ενωση Χωρών της Νοτιοανατολικής Ασίας, ο Τετραμερής Διάλογος Ασφαλείας γνωστός ως «Quad» (συνεργασία μεταξύ Αυστραλίας, Ινδίας, Ιαπωνίας και ΗΠΑ), το ΝΑΤΟ, η Αφρικανική Ενωση και ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος. Πολλές από αυτές τις πρωτοβουλίες, όμως, προχωρούν με πολύ αργούς ρυθμούς και εργαλειοποιούνται πολιτικά, αναφέρει η Στιρ.
