Καθώς η Βρετανία πλησιάζει τη δέκατη επέτειο της ψηφοφορίας της 23ης Ιουνίου 2016 για αποχώρηση από την Ε.Ε., οι Βρετανοί αρχίζουν να συζητούν την επανένταξη σε αυτό που αποκαλούν «Ευρώπη». Ομως, όπως και στις περισσότερες προηγούμενες βρετανικές συζητήσεις περί «Ευρώπης», πρόκειται για μια Ευρώπη απ’ την οποία λείπει η ίδια η Ευρώπη. Η συζήτηση περιστρέφεται εξ ολοκλήρου γύρω από το τι θα ήταν οικονομικά καλύτερο για τη Βρετανία και τους βρετανικούς πολιτικούς ελιγμούς για να φτάσει εκεί.
Ελάχιστη ή καθόλου σημασία δίνεται στο τι σκέφτεται ή για τι νοιάζεται η υπόλοιπη Ευρώπη. Τις προάλλες, ένας υφυπουργός Οικονομικών ονόματι (λόρδος) Σπένσερ Λίβερμορ έγινε το πρώτο μέλος της κυβέρνησης που τάχθηκε δημοσίως υπέρ της επανένταξης στην Ε.Ε. «Φυσικά», είπε στη Βουλή των Λόρδων, «το Ηνωμένο Βασίλειο θα επανενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Ενωση, διότι αυτό είναι απολύτως προς το εθνικό μας οικονομικό συμφέρον». Σαν να αρκούσε να χτυπήσουμε την πόρτα της Ε.Ε. και –άμπρα κατάμπρα!– να μας καλωσορίσουν αμέσως μέσα.
Εκτός ημερησίας διατάξεως
Αν ζητούσατε απ’ όλους τους εν ενεργεία Βρετανούς βουλευτές να σας πουν πότε συνεδριάζει την επόμενη φορά το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στις Βρυξέλλες, αμφιβάλλω αν περισσότεροι από μια χούφτα θα μπορούσαν να σας δώσουν τη σωστή απάντηση. Στην πραγματικότητα, αναρωτιέμαι πόσοι θα μπορούσαν να σας πουν αμέσως τι είναι το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Είναι διδακτικό να ρίξει κανείς μια ματιά στην ημερήσια διάταξη της σύσκεψης κορυφής των ηγετών των 27 κρατών-μελών της Ε.Ε., μαζί με τους βασικούς θεσμικούς ηγέτες της Ενωσης.
Αμυνα και ασφάλεια – Και στις δύο πλευρές της Μάγχης, η «Ευρώπη» εκλαμβάνεται και πάλι ως κάτι που δεν περιλαμβάνει τη Βρετανία. Η μόνη εξαίρεση είναι η άμυνα και η ασφάλεια, όπου εξακολουθεί να θεωρείται ότι οι Βρετανοί παίζουν σημαντικό ρόλο.
Μεταξύ 6 μ.μ. της Πέμπτης 18 Ιουνίου και του μεσημεριού της Παρασκευής, συζήτησαν για την Ουκρανία, τη Μέση Ανατολή, τον επόμενο επταετή προϋπολογισμό της Ε.Ε., τις παγκόσμιες οικονομικές προκλήσεις, την ευρωπαϊκή άμυνα και ασφάλεια, τη μετανάστευση και τα παράνομα ναρκωτικά. Είχαν, με άλλα λόγια –για να το θέσω ήπια–, πολλά άλλα θέματα στο τραπέζι τους.
Αν παρακολουθείτε τα ευρωπαϊκά μέσα ενημέρωσης, ή ακούτε Γερμανούς να συζητούν για την Ευρώπη με Πολωνούς, ή Ιταλούς με Πορτογάλους, το «νησί μας το ευλογημένο» σχεδόν δεν αναφέρεται καθόλου. Και στις δύο πλευρές της Μάγχης, η «Ευρώπη» εκλαμβάνεται και πάλι ως κάτι που δεν περιλαμβάνει τη Βρετανία. Η μόνη σημαντική εξαίρεση είναι η άμυνα και η ασφάλεια, όπου οι Βρετανοί εξακολουθεί να θεωρείται ότι παίζουν σημαντικό ρόλο. Ο Πολωνός υπουργός Εξωτερικών Ράντεκ Σικόρσκι, απόφοιτος της Οξφόρδης και κάποτε αγγλόφιλος, περιγράφει πλέον ψυχρά το Ηνωμένο Βασίλειο ως «πάροχο ασφάλειας».
Οσο για χώρες που θέλουν να ενταχθούν, η Ε.Ε. δεν τις στερείται καθόλου. Υπάρχουν ήδη εννέα αναγνωρισμένες υποψήφιες χώρες για ένταξη, μεταξύ των οποίων το μικρό Μαυροβούνιο που προηγείται και η πολύ μεγάλη Ουκρανία. (Η Ουκρανία είναι σημαντικότερη για την Ευρώπη σήμερα από το Ηνωμένο Βασίλειο.) Τον Αύγουστο, η Ισλανδία διεξάγει δημοψήφισμα για το αν θα ξαναρχίσει διαπραγματεύσεις ένταξης. Εχει ανοίξει ξανά συζήτηση και στην εύπορη Νορβηγία. Και ας είμαστε ειλικρινείς: υπάρχουν κάποιοι στην Ε.Ε. –μειοψηφία βεβαίως, αλλά σημαντική μειοψηφία– που δεν θα καλωσόριζαν την επιστροφή της Βρετανίας.
Ρηχή απόφαση
Ολες οι χώρες σκέφτονται κυρίως τον εαυτό τους, αλλά αν υπήρχε Παγκόσμιο Κύπελλο αυτοαναφορικότητας, οι Βρετανοί θα σήκωναν το τρόπαιο χωρίς κόπο. Ενα νέο ντοκιμαντέρ του BBC που επανεξετάζει την ψηφοφορία του 2016 μας θυμίζει οδυνηρά τη φτώχεια της βρετανικής συζήτησης περί Ευρώπης. Εδώ, μέσα σε μια παρέλαση των ραδιούργων τύπων που μας χάρισαν τη μεγαλύτερη πράξη εθνικού αυτοτραυματισμού στην πρόσφατη ιστορία μας, συναντάμε ξανά τον Μπόρις Τζόνσον, με τις σκέψεις του τόσο ακατάστατες όσο και τα μαλλιά του. Συνοψίζει το βασικό ζήτημα ως εξής: «Ή θέλεις η χώρα να είναι ανεξάρτητη ή πιστεύεις ότι πρέπει να δημιουργήσουμε μια ομοσπονδιακή Ευρώπη». Στην πραγματικότητα, ολόκληρο το κεντρικό ρεύμα της σημερινής ηπειρωτικής ευρωπαϊκής πολιτικής αφορά ακριβώς την αναζήτηση μιας μέσης οδού ανάμεσα σε αυτά τα δύο άκρα. Στην πιο επιεική ερμηνεία, ο Τζόνσον τίποτα δεν έμαθε και τίποτα δεν ξέχασε από την εποχή που ήταν ανταποκριτής στις Βρυξέλλες, στις αρχές της δεκαετίας του 1990.
Αν δει κανείς πώς είναι πιθανό να εξελιχθεί ο κόσμος τα επόμενα είκοσι χρόνια –ένας κόσμος ανταγωνιζόμενων μεγάλων δυνάμεων και αυτοκρατοριών, με μια στρατιωτικά επιθετική Ρωσία, μια οικονομικά επιθετική Κίνα και μια Αμερική που ποτέ δεν θα επιστρέψει στο εξαιρετικό μεταπολεμικό της επίπεδο διατλαντικής αφοσίωσης–, είναι προφανές ότι το καλύτερο στοίχημα για μια μεσαία δύναμη όπως η Βρετανία είναι να αποτελεί μέρος ενός μεγαλύτερου σχηματισμού χωρών που σε μεγάλο βαθμό μοιράζονται τα ίδια συμφέροντα και τις ίδιες αξίες.
«Η Βρετανία πρέπει να γίνει μεγαλύτερη!» είχε διακηρύξει κάποτε, μάλλον φαιδρά, ένας νεοεκλεγείς πρωθυπουργός, ο Τόνι Μπλερ. Κάθε άλλη ευρωπαϊκή χώρα, αρχής γενομένης από τη Γαλλία και τη Γερμανία, μπορεί να σας πει ότι έτσι ακριβώς γίνεσαι «μεγαλύτερος». Ο στρατηγικός στόχος της βρετανικής πολιτικής θα έπρεπε επομένως να είναι το Ηνωμένο Βασίλειο να γίνει πλήρες μέλος αυτού που, έως τότε, θα είναι μια διαφορετική Ευρωπαϊκή Ενωση. Και, με κάθε μετριοφροσύνη, μια νηφάλια ανάλυση δείχνει ότι θα ήταν προς το μακροπρόθεσμο συμφέρον της Ε.Ε. ως συνόλου να έχει, ως ένα από τα 30 και πλέον μέλη της, μια Βρετανία της οποίας η παγιωμένη βούληση θα ήταν να βρίσκεται ανάμεσά τους.
Στην καρδιά της Ευρώπης – Σε αυτόν τον επικίνδυνο μετα-αμερικανικό κόσμο, η καλύτερη θέση για τη Βρετανία είναι πράγματι «στην καρδιά της Ευρώπης», και ο μόνος τρόπος να βρίσκεσαι στην καρδιά της Ευρώπης είναι να είσαι πλήρες μέλος
της Ε.Ε.
Τι δείχνουν οι μετρήσεις
Θα χρειαστεί, ωστόσο, ένας μαραθώνιος δημοκρατικής πειθούς για να φτάσουμε εκεί. Αυτή η πειθώ θα χρειαστεί και στις δύο πλευρές της Μάγχης. Στις βρετανικές δημοσκοπήσεις υπάρχει ήδη σταθερή πλειοψηφία υπέρ της επανένταξης στην Ε.Ε. και συντριπτική πλειοψηφία υπέρ της μεταξύ των νεότερων ψηφοφόρων – 68% όσων είναι ηλικίας 18-34 ετών, σύμφωνα με την Ipsos. Ετσι, ο χρόνος θα λειτουργεί υπέρ της «Breturn» (επανεισόδου). Αλλά η πολιτική θα παραμείνει περίπλοκη.
Το πρόσωπο που είναι πιθανότερο να διαδεχθεί τον Κιρ Στάρμερ ως πρωθυπουργός των Εργατικών αυτό το φθινόπωρο είναι ο Αντι Μπέρναμ, ο πρώην δήμαρχος του Μάντσεστερ, ο οποίος κέρδισε τις επαναληπτικές εκλογές στην περιφέρεια Μέικερφιλντ την Πέμπτη, την ίδια μέρα που συνεδρίαζε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Αυτός (ή όποιος διαδεχθεί τον Στάρμερ) μπορεί να εξακολουθεί να αισθάνεται περιορισμένος στο να διαπραγματεύεται εντός των τρεχουσών «κόκκινων γραμμών» του κόμματος, οι οποίες ορίζουν καμία επιστροφή στην τελωνειακή ένωση, στην ενιαία αγορά ή στην ελεύθερη κυκλοφορία. Η νέα όμως κυβέρνηση θα έπρεπε να διακηρύξει αμέσως και τολμηρά μια πολύ πιο φιλόδοξη στρατηγική.
Οι Εργατικοί θα έπρεπε στη συνέχεια να δώσουν τη μάχη των επόμενων εκλογών, που οφείλουν να γίνουν το αργότερο το 2029, χωρίς καμία «κόκκινη γραμμή», λέγοντας απλώς ότι στοχεύουν να επιτύχουν τη σχέση που θα είναι η καλύτερη για τη Βρετανία. Ιδανικά, ολόκληρο το αναδυόμενο (πολύ ευρωπαϊκού τύπου) κατακερματισμένο κεντροαριστερό – φιλελεύθερο μπλοκ των Φιλελευθέρων Δημοκρατών, των Εργατικών, των Πρασίνων και των Σκωτσέζων και Ουαλλών εθνικιστών θα υιοθετούσε αυτή τη θέση.
Πολλά πρόκειται να αλλάξουν στην Ευρώπη τα επόμενα τρία χρόνια και ίσως χρειαστούν κάποια ενδιάμεσα βήματα (η συμμετοχή στην ενιαία αγορά, για παράδειγμα) στην επόμενη κοινοβουλευτική θητεία· αλλά η δημοκρατική πειθώ πρέπει να ξεκινήσει τώρα. Σε αυτόν τον επικίνδυνο μετα-αμερικανικό κόσμο, η καλύτερη θέση για τη Βρετανία είναι πράγματι «στην καρδιά της Ευρώπης», και ο μόνος τρόπος να βρίσκεσαι στην καρδιά της Ευρώπης είναι να είσαι πλήρες μέλος της Ε.Ε. Η διαδρομή είναι άγνωστη, αλλά ο στόχος πρέπει να είναι ξεκάθαρος.
Η σωστή γλώσσα
Κάθε βήμα, ωστόσο, θα εξαρτάται από την πλευρά της Ε.Ε., που κρατά τα περισσότερα χαρτιά. Ετσι, οι Βρετανοί οφείλουν επίσης να κατανοήσουν από πού προέρχονται οι άλλοι Ευρωπαίοι, πώς πραγματικά λειτουργεί η περίπλοκη Ενωσή τους και τι, για να το πω ωμά, κερδίζουν οι ίδιοι από αυτό. Και οι εκλεγμένοι αντιπρόσωποι της Βρετανίας πρέπει να μάθουν να μιλούν «ευρωπαϊκά», εκείνη τη μοναδική πολύγλωσση γλώσσα στην οποία η προώθηση του εθνικού συμφέροντος αναμειγνύεται με λεπτότητα με την ιστορικά τεκμηριωμένη αποδοχή ενός κοινού ευρωπαϊκού μέλλοντος. Είναι η σημερινή βρετανική πολιτική τάξη ικανή για κάτι τέτοιο; Το ελπίζω ακόμη περισσότερο απ’ όσο αμφιβάλλω.
*Το νέο βιβλίο του Τίμοθι Γκάρτον Ας, «Europe in 7½ Chapters» (Η Ευρώπη σε 7½ κεφάλαια), θα κυκλοφορήσει το φθινόπωρο.
