Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ είχε μόλις επιτύχει κατάπαυση του πυρός μεταξύ Ισραήλ και Ιράν το περασμένο Σαββατοκύριακο, όταν ξέσπασε ακόμη μία κρίση στη Μέση Ανατολή. Ενα αμερικανικό ελικόπτερο Απάτσι συνετρίβη κοντά στα Στενά του Ορμούζ, αφού καταρρίφθηκε από ιρανικό drone.
Το Απάτσι επιτηρούσε τον νυχτερινό ουρανό για πιθανές ιρανικές απειλές κατά εμπορικών πλοίων που διέρχονταν από την περιοχή, λίγο μετά τη μία τα ξημερώματα της Τρίτης, όταν το μη επανδρωμένο αεροσκάφος εξερράγη ακριβώς μπροστά του, σύμφωνα με Αμερικανούς αξιωματούχους. Η συσκευή καθοδήγησης με υπέρυθρες ακτίνες του drone κατέληξε στα πόδια ενός από τους πιλότους, καίγοντας μέρος της πτητικής στολής του. Ο,τι απέμεινε από το drone σφηνώθηκε στο εσωτερικό του ελικοπτέρου.
Το ελικόπτερο έχασε τον έλεγχο και κατέπεσε στη θάλασσα, ανέφεραν οι ίδιοι αξιωματούχοι. Οι δύο πιλότοι, αποπροσανατολισμένοι από τη σύγκρουση, πέταξαν ό,τι είχε απομείνει από το πιλοτήριο και πήδηξαν στο νερό, αποφεύγοντας τους περιστρεφόμενους έλικες, λίγα δευτερόλεπτα προτού το Απάτσι βυθιστεί. Παρέμειναν στη θάλασσα επί δύο ώρες, έως ότου διασώθηκαν από μη επανδρωμένο σκάφος.
Το περιστατικό πυροδότησε έναν ακόμη κύκλο του γνώριμου πλέον μοτίβου που κυριαρχεί εδώ και πάνω από 100 ημέρες εχθροπραξιών μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν: δύο αντίπαλοι που εμφανίζονται αποφασισμένοι να τερματίσουν τη σύγκρουση, επανέρχονται αιφνιδίως σε επιθετικές ενέργειες, μόνο και μόνο για να απομακρυνθούν εκ νέου από το χείλος της κλιμάκωσης.
Αρχικά, ο Αμερικανός πρόεδρος αντέδρασε έντονα μετά την κατάρριψη του ελικοπτέρου, διατάσσοντας αντίποινα κατά του Ιράν και απειλώντας με πλήγματα σε πολιτικές υποδομές. Η Τεχεράνη ανταπέδωσε χτυπώντας αμερικανικές βάσεις και συμμάχους των ΗΠΑ στον Περσικό Κόλπο. Στη συνέχεια, διπλωμάτες από το Κατάρ και το Πακιστάν επιδόθηκαν σε έναν αγώνα δρόμου, μεταφέροντας μηνύματα μεταξύ Τεχεράνης και Ουάσιγκτον σύμφωνα με τα οποία μια ειρηνευτική συμφωνία ήταν σχεδόν έτοιμη. Παράλληλα, έπεισαν τον Τραμπ να ακυρώσει τις νέες επιθέσεις που σχεδίαζε για την Τετάρτη.
Εκτοτε, αξιωματούχοι σε Ουάσιγκτον και Τεχεράνη εκπέμπουν αντικρουόμενα μηνύματα. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η ειρήνη δεν υπήρξε ποτέ πιο κοντά, ενώ άλλοι —μεταξύ αυτών και διαμεσολαβητές των συνομιλιών— επισημαίνουν ότι καμία από τις δύο πλευρές δεν εμφανίζεται διατεθειμένη να υποχωρήσει στις βασικές της «κόκκινες γραμμές».
Υπογραμμίζοντας τη ρευστότητα της κατάστασης, ο αμερικανικός στρατός ανακοίνωσε το βράδυ της Παρασκευής ότι κατέρριψε σειρά ιρανικών drones που κατευθύνονταν προς πλοία τα οποία διέρχονταν από τα Στενά του Ορμούζ. Ιρανικά μέσα ενημέρωσης μετέδωσαν πληροφορίες για εκρήξεις στην περιοχή, αποδίδοντάς τες σε προειδοποιητικά πυρά των ιρανικών δυνάμεων με στόχο την επιβολή του ελέγχου τους στη θαλάσσια οδό. Το Βρετανικό Κέντρο Ναυτιλιακών Εμπορικών Επιχειρήσεων (UKMTO), το οποίο συνδέεται με το Βασιλικό Ναυτικό, ανέφερε το Σάββατο ότι δεξαμενόπλοιο ανοικτά του Ομάν επλήγη από βλήμα.
Τα διλήμματα Τραμπ και Τεχεράνης
Παρά ταύτα, υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι, έπειτα από εβδομάδες διαπραγματεύσεων, μια συμφωνία ίσως βρίσκεται αυτή τη φορά πιο κοντά από ποτέ.
«Και οι δύο πλευρές επιθυμούν έντονα να καταλήξουν σε συμφωνία. Δεν έχουν άλλη επιλογή», δήλωσε ο Ντάνι Σιτρινόβιτς, πρώην αξιωματούχος της ισραηλινής στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών και ανώτερος ερευνητής στο Ινστιτούτο Μελετών Εθνικής Ασφάλειας του Τελ Αβίβ.
Για τον Τραμπ, οι συνεχείς εναλλαγές μεταξύ απειλών και διακηρύξεων περί επικείμενης συμφωνίας αναδεικνύουν το δίλημμα που αντιμετωπίζει: οποιαδήποτε συμφωνία είναι διατεθειμένο να αποδεχθεί το Ιράν δύσκολα θα παρουσιαστεί στο εσωτερικό των ΗΠΑ ως πολιτική νίκη. Σύμφωνα με πολιτικούς αναλυτές, η στρατηγική του συνίσταται στην αναβολή των πλέον ακανθωδών ζητημάτων, με την ελπίδα ότι αυτό θα αρκέσει για να φέρει την Τεχεράνη στο τραπέζι της συμφωνίας.
Το Ιράν αντιμετωπίζει το δικό του πολιτικό δίλημμα απέναντι στους σκληροπυρηνικούς των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, οι οποίοι αντιτίθενται κατηγορηματικά στην αποδοχή των αμερικανικών απαιτήσεων για περιορισμούς στο πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας, ιδίως χωρίς προηγούμενες παραχωρήσεις από την Ουάσιγκτον. Ωστόσο, οι ζημιές που έχει υποστεί κατά τη διάρκεια του πολέμου, καθώς και οι επιπτώσεις του αμερικανικού αποκλεισμού στον Περσικό Κόλπο, ωθούν την Τεχεράνη προς μια συμφωνία.
Οι διαμεσολαβητές έχουν δηλώσει ότι βρίσκονται κοντά στην ολοκλήρωση της συμφωνίας που θα προβλέπει την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ και τη χαλάρωση περιορισμών που συνδέονται με τον αμερικανικό αποκλεισμό του Ιράν, αφήνοντας για μεταγενέστερη διαπραγμάτευση άλλα ζητήματα, όπως το πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας και την αποδέσμευση ιρανικών περιουσιακών στοιχείων στο εξωτερικό.
«Υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους το Ιράν μπορεί απλώς να κερδίσει χρόνο», δήλωσε ο Γουίλιαμ Γουέξλερ, επικεφαλής των προγραμμάτων για τη Μέση Ανατολή στο Atlantic Council και πρώην αξιωματούχος του αμερικανικού υπουργείου Αμυνας. «Αυτό εξυπηρετεί τα συμφέροντά του και πιθανότατα θα συνεχίσει να είναι το κύριο μοτίβο του».
Καθοριστική καμπή στα γεγονότα της τελευταίας εβδομάδας αποτέλεσε η Τετάρτη, όταν αντιπροσωπεία διπλωματών του Κατάρ επέστρεψε από την Τεχεράνη μεταφέροντας νέα διατύπωση για το προσχέδιο της ειρηνευτικής συμφωνίας, σύμφωνα με πρόσωπα που γνωρίζουν τις σχετικές διεργασίες. Παράλληλα, Πακιστανοί αξιωματούχοι έπεισαν τον Τραμπ ότι η συμφωνία βρισκόταν προ των πυλών, με αποτέλεσμα να ακυρώσει αεροπορικές επιδρομές που είχε εξαγγείλει για εκείνο το βράδυ.
Οι αποκλίσεις και οι όροι
Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ των θέσεων Ουάσιγκτον και Τεχεράνης, σύμφωνα με Καταριανό αξιωματούχο. Τα σημεία τριβής αφορούν τα δισεκατομμύρια δολάρια ιρανικών κεφαλαίων που παραμένουν δεσμευμένα, τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ και τη διαχείριση των αποθεμάτων ουρανίου υψηλού εμπλουτισμού του Ιράν. Παράλληλα, η Τεχεράνη εξακολουθεί να πιέζει για ταχεία πρόσβαση στα παγωμένα περιουσιακά της στοιχεία.
Ο Τραμπ εμφανίστηκε ενοχλημένος όταν διέρρευσε κείμενο που παρουσιαζόταν ως η τελική μορφή της συμφωνίας και το οποίο θεωρήθηκε ευνοϊκό για το Ιράν, σύμφωνα με Αμερικανούς αξιωματούχους. Εδωσε εντολή στην ομάδα του να αντικρούσει την εντύπωση ότι η συμφωνία θα ήταν αδύναμη ή ότι η Τεχεράνη θα λάμβανε οικονομικά οφέλη πριν εκπληρώσει τις δεσμεύσεις της.
Την Παρασκευή, ανώτερος αξιωματούχος της αμερικανικής κυβέρνησης δήλωσε ότι το Ιράν θα επωφεληθεί από άρση κυρώσεων και οικονομικά οφέλη μόνο εφόσον προχωρήσει σε συγκεκριμένα βήματα σχετικά με το πυρηνικό του πρόγραμμα. Εφόσον παροπλίσει τις πυρηνικές του εγκαταστάσεις, τερματίσει τον εμπλουτισμό ουρανίου και διακόψει τη χρηματοδότηση παραστρατιωτικών οργανώσεων-συμμάχων του, όπως η Χεζμπολάχ στον Λίβανο, θα μπορούσε να δει σημαντική χαλάρωση των κυρώσεων, κάτι που θα αποτελούσε σημαντική ανάσα για την πιεσμένη οικονομία της χώρας.
Σύμφωνα με Αμερικανούς αξιωματούχους, ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς σχεδιάζει να μεταβεί στη Γενεύη για την υπογραφή του μνημονίου κατανόησης. Στη συνέχεια, αναμένεται να ακολουθήσουν πιο τεχνικές διαπραγματεύσεις για τα δυσκολότερα ζητήματα στο Ισλαμαμπάντ.
Ο Τραμπ πρόκειται να ζητήσει από τους ηγέτες των χωρών της G7, κατά τη σύνοδο της επόμενης εβδομάδας στη Γαλλία, να ενισχύσουν την επιτήρηση στα Στενά του Ορμούζ και να παράσχουν πρόσθετη συνδρομή, ώστε να διασφαλιστεί η συμμόρφωση του Ιράν με τους όρους της συμφωνίας.
Εκπρόσωποι του Λευκού Οίκου δεν ανταποκρίθηκαν σε αιτήματα για σχόλια.
Ενα κρίσιμο ερώτημα που παραμένει είναι κατά πόσον η απόφαση του Τραμπ να επιτεθεί στο Ιράν θα οδηγήσει τελικά σε καλύτερη συμφωνία από εκείνη που θα μπορούσε να είχε επιτευχθεί χωρίς πόλεμο, αλλά και σε καλύτερη συμφωνία από αυτή για το πυρηνικό πρόγραμμα του 2015, γνωστή ως JCPOA, η οποία είχε επιτευχθεί επί προεδρίας Ομπάμα και από την οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες αποχώρησαν κατά την πρώτη θητεία του Τραμπ.
«Είναι απολύτως πιθανό η συμφωνία να καταλήξει να έχει πολλές από τις ίδιες αδυναμίες για τις οποίες οι υποστηρικτές της σκληρής γραμμής επέκριναν το JCPOA», δήλωσε η Κέιτλιν Τάλματζ, καθηγήτρια στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Μασαχουσέτης (MIT) με ειδίκευση στα ζητήματα ασφάλειας του Περσικού Κόλπου.
Ακόμη και αν υπάρξει συμφωνία-πλαίσιο, Ηνωμένες Πολιτείες και Ιράν έχουν μπροστά τους μήνες επίπονων διαπραγματεύσεων, με τον υπαρκτό κίνδυνο η διαδικασία να εκφυλιστεί σε άκαρπες συνομιλίες ή ακόμη και να καταρρεύσει πλήρως. Παράλληλα, το Ιράν θα εξέλθει από τη σύγκρουση διατηρώντας τη στρατιωτική ικανότητα να κλείνει τα Στενά του Ορμούζ, από τα οποία διέρχεται περίπου το 20% του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου.
«Ποιος είναι ο μηχανισμός αυτής της συμφωνίας που θα το εμποδίσει να χρησιμοποιήσει ξανά αυτό το όπλο στο μέλλον, όταν προκύψει το επόμενο εμπόδιο στις διμερείς σχέσεις;» διερωτήθηκε η Τάλματζ.
Ιρανοί αξιωματούχοι προειδοποίησαν ότι δεν έχει ακόμη ληφθεί οριστική απόφαση για την αποδοχή των όρων. «Βρισκόμαστε στο τελικό στάδιο της εσωτερικής αξιολόγησης του κειμένου της συμφωνίας», δήλωσε ο εκπρόσωπος του ιρανικού υπουργείου Εξωτερικών, Εσμαΐλ Μπαγαΐ. Ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί, είχε δηλώσει νωρίτερα ότι ένα μνημόνιο κατανόησης «δεν ήταν ποτέ πιο κοντά στην ολοκλήρωσή του», ενώ ο Ντόναλντ Τραμπ έκανε λόγο για υπογραφή της συμφωνίας την Κυριακή.
Wall Street Journal
