«Η τεχνητή νοημοσύνη (ΑΙ) πρέπει να αφοπλιστεί». Με αυτό το μήνυμα τοποθετήθηκε αυτήν την εβδομάδα ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ στη μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής με την πρώτη εγκύκλιο της θητείας του, διακηρύσσοντας ότι η ΑΙ «δεν είναι ουδέτερη» και μπορεί να αποκτήσει σοβαρές συνέπειες εάν πέσει στα λάθος χέρια. Με 42.300 λέξεις υπενθυμίζει ότι η ΑΙ δεν είναι άνθρωπος, ότι πρέπει να προστατευθούν η αξιοπρέπεια στην εργασία και η δίκαιη αμοιβή της, ενώ προειδοποιεί πως δεν πρέπει να οικοδομηθεί ένας νέος «πύργος της Βαβέλ», που θα φτάνει έως τον ουρανό και θα εξασφαλίζει ισχύ σε όσους μιλούν τη μία και μοναδική γλώσσα.
Εχοντας στο πλευρό του έναν από τους συνιδρυτές της ηθικής –υποτίθεται– εκδοχής της ΑΙ, της Anthropic, η οποία σημειωτέον έχει γι’ αυτόν τον λόγο μπει στη μαύρη λίστα του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ και του Πενταγώνου, τον Κρίστοφερ Ολαχ, ο Ποντίφικας καταφέρθηκε κατά της χρήσης της ΑΙ στην κούρσα των εξοπλισμών. Η Μιρέλα Ολίβα, καθηγήτρια Φιλοσοφίας στο καθολικό Πανεπιστήμιο Σεν Τόμας στο Χιούστον, επιμένει παρ’ όλα αυτά ότι η εγκύκλιος δεν συνιστά μια παπική απόρριψη της ΑΙ.
Να μας βοηθάει, όχι να κυριαρχεί
Ο Πάπας μάς υπενθυμίζει ότι είμαστε υπέροχα ανθρώπινα όντα, προικισμένα με νοημοσύνη. Καλούμαστε να ζήσουμε μια ακμάζουσα ζωή. Εφηύραμε την ΑΙ για να μας βοηθάει, όχι για να κυριαρχεί.
Μιρέλα Ολίβα
Καθηγήτρια Φιλοσοφίας στο καθολικό Πανεπιστήμιο Σεν Τόμας στο Χιούστον
«Αναγνωρίζει ότι πρόκειται για μια νέα εποχή στον πολιτισμό μας. Η κατανόηση και η καθοδήγηση μιας ιστορικής στιγμής όπως η νέα εποχή της ΑΙ είναι ζωτικής σημασίας για κάθε χριστιανό. Παράλληλα, η καθολική παράδοση βλέπει τον άνθρωπο ως ένα πνευματικό ον που δημιουργήθηκε κατ’ εικόνα Θεού. Ως εκ τούτου, ο άνθρωπος είναι σε θέση να δημιουργήσει εργαλεία που εξυπηρετούν την άνθησή του». Ο τίτλος της εγκυκλίου του είναι Magnifica Humanitas («Υπέροχη Ανθρωπότητα»): «Ο Πάπας μάς υπενθυμίζει ότι είμαστε υπέροχα ανθρώπινα όντα, προικισμένα με νοημοσύνη. Καλούμαστε να ζήσουμε μια ακμάζουσα ζωή. Εφηύραμε την ΑΙ για να μας βοηθάει, όχι για να κυριαρχεί, και πρέπει να βρούμε τον σωστό δρόμο για να τη χρησιμοποιούμε υπεύθυνα», συμπληρώνει η κ. Ολίβα στην «Κ».
Λομπίστες στην Αγία Εδρα
Ολο το προηγούμενο διάστημα, ενόψει της παρουσίασης της εγκυκλίου, στελέχη τεχνολογικών κολοσσών παρήλασαν από το Βατικανό κι είχαν επαφές με τον ίδιο τον Ποντίφικα και συνεργάτες του. Το λόμπινγκ πάντως δεν απέδωσε καρπούς, γιατί όλοι οι αναλυτές συμφωνούν πως είναι αδύνατον να επηρεάσει τη Σίλικον Βάλεϊ. Ούτε έχει ο Πάπας τη δυνατότητα να ελέγξει το άναρχο προς το παρόν πεδίο, το οποίο εξελίσσεται καθημερινά και προβληματίζει ακόμη και τους ειδικούς.
Ο Ποντίφικας επέλεξε, όχι τυχαία, να αναφερθεί στον Αγγλο συγγραφέα Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν κατά την παρουσίαση της εγκυκλίου-ανοιχτής επιστολής προς τους 1,4 δισ. πιστούς. Επικαλούμενος τον Γκάνταλφ, μάγο στον «Αρχοντα των Δακτυλιδιών», έκανε λόγο για την οικοδόμηση ενός «πολιτισμού αγάπης». Και αυτό ερμηνεύθηκε ως έμμεση απάντηση στην Palantir, τον αμερικανικό τεχνολογικό κολοσσό που βαφτίστηκε έτσι προς τιμήν της ομώνυμης κρυστάλλινης μπάλας στον «Αρχοντα των Δαχτυλιδιών».
Νέα πηγή ισχύος
Γι’ αυτόν τον λόγο άλλωστε ο Θανάσης Δαβαλάς, ακαδημαϊκά υπεύθυνος προγραμμάτων ΑΙ του Πανεπιστημίου Αιγαίου, εξετάζει αντιπαραβολικά δύο σύγχρονα «μανιφέστα»: «Από τη μία την παπική εγκύκλιο και, από την άλλη, το μανιφέστο των 22 σημείων της Palantir – μιας εκ των ισχυροτέρων εταιρειών τεχνολογίας, με κομβική παρουσία στη διαχείριση μεγάλων δεδομένων και σε αμυντικά συστήματα AI. Τα δύο αυτά κείμενα δεν έχουν απλώς διαφορετική οπτική γωνία. Συγκρούονται ευθέως ως προς τον ίδιο τον αξιακό προσανατολισμό του τεχνολογικού μας μέλλοντος».
Η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη
Η εγκύκλιος του Πάπα διατυπώνει μια φράση-κλειδί: «Η τεχνολογία δεν είναι ποτέ ουδέτερη». Παίρνει πάντα τη μορφή, τις προκαταλήψεις και τα χαρακτηριστικά εκείνων που τη σχεδιάζουν και την ελέγχουν.
Θανάσης Δαβαλάς
Aκαδημαϊκά υπεύθυνος προγραμμάτων ΑΙ του Πανεπιστημίου Αιγαίου
Κατά τη γνώμη του, «η Palantir ενσαρκώνει το παράδειγμα της “Βαβέλ” της τεχνοκρατικής ισχύος, ενώ η παπική εγκύκλιος προτάσσει την “Ιερουσαλήμ” της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Στο πρώτο σημείο του μανιφέστου της, η Palantir διακηρύσσει ανενδοίαστα πως “η Σίλικον Βάλεϊ οφείλει ένα ηθικό χρέος στη χώρα που έκανε δυνατή την άνοδό της” και ότι η τεχνολογική ελίτ της επέχει “καταφατική υποχρέωση να συμμετάσχει στην άμυνα του έθνους”. Η διατύπωση αυτή είναι αποκαλυπτική των προθέσεων. Η ΑΙ καθίσταται το νέο θεμέλιο ισχύος στη μετα-πυρηνική εποχή. Το λογισμικό μιας νέας γεωπολιτικής ισορροπίας τρόμου. Στον αντίποδα αυτής της λογικής, η εγκύκλιος του Πάπα Λέοντος ΙΔ΄ δεν δαιμονοποιεί την τεχνολογία. Τουναντίον, αναγνωρίζει ρητά τις τεράστιες δυνατότητές της να θεραπεύσει, να γεφυρώσει ανισότητες, να εκπαιδεύσει. Διατυπώνει όμως μια κομβική φράση-κλειδί: “Η τεχνολογία δεν είναι ποτέ ουδέτερη”. Παίρνει πάντα τη μορφή, τις προκαταλήψεις και τα χαρακτηριστικά εκείνων που τη σχεδιάζουν, τη ρυθμίζουν και την ελέγχουν», τονίζει ο κ. Δαβαλάς στην «Κ».
Κατά την άποψή του, με αυτόν τον τρόπο τίθεται ενώπιόν μας το μεγαλύτερο δίλημμα του 21ου αιώνα: Η επιλογή δεν συνοψίζεται σε ένα απλοϊκό «ναι» ή «όχι» στην τεχνολογική εξέλιξη, αλλά αφορά την επιλογή «ανάμεσα στην κατασκευή της Βαβέλ και στην ανοικοδόμηση της Ιερουσαλήμ». Δηλαδή, «τη σύγκρουση ανάμεσα σε μια αλγοριθμική δομή εξουσίας που αποσκοπεί στην κυριαρχία και σε μια συλλογική προσπάθεια επαναπροσδιορισμού των όρων της κοινωνικής συμβίωσης, της δικαιοσύνης και της ανθρώπινης ευημερίας».
Θέτει ερωτήματα
«Η εγκύκλιος δεν επιχειρεί να προσφέρει συγκεκριμένες πολιτικές λύσεις. Είναι απλώς μια προσπάθεια διαλόγου με τον κόσμο – ιδιαίτερα με τις τεχνολογικές εταιρείες και τις κυβερνήσεις. Ο Πάπας προσπαθεί να θέσει θεμελιώδη ερωτήματα και να διασφαλίσει ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν θα ξεχαστεί σε αυτές τις συζητήσεις. Προσεγγίζει το θέμα ως ποιμένας με ηθικές αρχές, όχι ως πολιτικός με προτάσεις πολιτικής», επισημαίνει από την πλευρά του στην «Κ» ο Κρίστοφερ Γουάιτ, αναπληρωτής διευθυντής της Πρωτοβουλίας για την Καθολική Κοινωνική Σκέψη στο Πανεπιστήμιο Τζορτζτάουν των ΗΠΑ. H Mέγκαν Σάλιβαν, καθηγήτρια Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Νοτρ Νταμ, εκτιμά πως ο Πάπας θα αποτελέσει «την ηθική συνείδηση για τον κλάδο, συντονίζοντας τους διεθνείς ηγέτες που αγωνίζονται να κατανοήσουν αυτήν την τεχνολογία και δίνοντας φωνή για όλους όσοι αυτήν τη στιγμή αισθάνονται ανήμποροι».
Περιγράφοντας το ιστορικό πλαίσιο του κειμένου, ο Ντάνιελ Ρομπέρ, αναπληρωτής καθηγητής στο ιδιωτικό καθολικό Πανεπιστήμιο Sacred Heart με έδρα το Κονέκτικατ, αναφέρει ότι ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ ακολουθεί την παράδοση της Καθολικής Κοινωνικής Διδασκαλίας που χρονολογείται από τον Πάπα Λέοντα ΙΓ΄ (1878-1903), ο οποίος ανησυχούσε για παρόμοια ζητήματα, όπως το κεφάλαιο και η εργασία κατά την εκβιομηχάνιση.
Εκτοτε οι επόμενοι Πάπες εξέδωσαν ανάλογες εγκυκλίους, με το Laudato Si του Πάπα Φραγκίσκου, για την υπερκατανάλωση, την ανεύθυνη οικονομική ανάπτυξη και την κλιματική αλλαγή, να είναι το πιο πρόσφατο παράδειγμα. Ο Ρομπέρ θυμίζει πως ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος ήταν ένας εξαιρετικός συνεργάτης του Πάπα Φραγκίσκου σε περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες. «Δεν θα εκπλαγώ, λοιπόν, εάν θα προσφέρει τώρα παρόμοια υποστήριξη στον Πάπα Λέοντα, καθώς ο ίδιος έχει σχολιάσει εκτενώς την ΑΙ», σημειώνει στην «Κ».
Κύκλοι του Πατριαρχείου επιβεβαιώνουν στην «Κ» ότι είναι όντως εξόχως πιθανή μια τέτοια σύγκλιση στο μέλλον. Mέσα στις επόμενες εβδομάδες αναμένεται σχετική ανακοίνωση για το θέμα από το Πατριαρχικό Ιδρυμα Πατερικών Μελετών. Υπενθυμίζουν όμως ότι το Φανάρι έχει τους δικούς του –βραδείς– ρυθμούς, μεταξύ άλλων επειδή εκπροσωπεί διαφορετικά πατριαρχεία και αυτοκέφαλες εκκλησίες που καλούνται να συντονιστούν.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία έχει πραγματοποιήσει ήδη κάποια δειλά βήματα στην ΑΙ. «H πρόκληση της τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι μόνο τεχνολογική, αλλά βαθιά ανθρωπολογική και πνευματική. Γι’ αυτό και η συμβολή της Εκκλησίας στον δημόσιο διάλογο είναι αναγκαία και επιτακτική, ώστε η πρόοδος της τεχνολογίας να συνοδεύεται πάντοτε από σεβασμό προς το ανθρώπινο πρόσωπο και τις αξίες της ζωής», σχολιάζει στην «Κ» η Ιερά Μητρόπολη Νέας Ιωνίας, Φιλαδελφείας, που εγκαινίασε πρόσφατα το έργο «ΛΟΓΟΣ-LOGOS». Πρόκειται για ένα ψηφιακό εργαλείο πνευματικής αναφοράς, που προσφέρει γνώση σε θεολογικά, εκκλησιαστικά και πνευματικά ζητήματα.
Ορθόδοξο μποτ
Ο κ. Δαβαλάς ήταν εκείνος που ανέλαβε την υλοποίηση του έργου. Σε μια πρόχειρη «δοκιμή» του LOGOS, διαπίστωσα (π.χ. στην ερώτηση «Μπορείς να μου αποδείξεις ότι υπάρχει Θεός;», η απάντηση ήταν: «Η Ορθόδοξη Εκκλησία διδάσκει ότι η βεβαιότητα για την ύπαρξη του Θεού δεν έρχεται μόνο μέσα από λογικά επιχειρήματα, αλλά κυρίως μέσα από προσωπική εμπειρία, καθαρή καρδιά και σχέση με τον Θεό») ότι οι απαντήσεις είναι κάπως «ξύλινες». Το έθεσα υπόψη του.
«Κατανοώ την παρατήρησή σας, ωστόσο θα μου επιτρέψετε να πω ότι είναι απολύτως στοχοπροσηλωμένες και θεσμικά αυστηρά ευθυγραμμισμένες με τις ορθόδοξες πηγές και το συγκεκριμένο θεολογικό πλαίσιο που οριοθέτησε εξαρχής η Μητρόπολη Νέας Ιωνίας. Το LOGOS δεν δημιουργήθηκε για να επιτελέσει ρόλο “ψηφιακού influencer”, παρέχοντας γοητευτικές ή εμπορικά ελκυστικές απαντήσεις. Δομήθηκε σκόπιμα ως ένας ασφαλής, επιστημολογικά και θεολογικά θωρακισμένος ψηφιακός βοηθός. Προσωπικά, πιστεύω πως το ζητούμενο δεν είναι να μεταλλαχθεί η Εκκλησία σε ένα ευχάριστο chatbot, που απλώς θα μιμείται μια τεχνητή κοινωνικότητα. Το πραγματικό στοίχημα είναι η ενσωμάτωση των εργαλείων της ΑΙ με τρόπο που σέβεται και αναδεικνύει την πνευματική, θεσμική και ανθρωπολογική κληρονομιά της, χωρίς αλλοιώσεις», εξηγεί στην «Κ».
