Φιλοτεχνεί το πορτρέτο του ισχυρού ηγέτη στο εξωτερικό, διασκεδάζοντας τη λαϊκή δυσαρέσκεια από τις χαμηλές επιδόσεις στο εσωτερικό. Συνθλίβει την αντιπολίτευση, καταλύει τον πλουραλισμό. Κινδυνεύει μόνο από την οικονομία. Ο Ερντογάν τα έχει βάλει με θεούς και δαίμονες. Μέχρι και τα πανεπιστήμια έθεσε στο στόχαστρο για να πετύχει τον σκοπό του. «Σουλτάνος» μέχρι το 2033.
Ο κύβος ερρίφθη. Σε μια ιστορική απόφαση που εκδόθηκε στις 21 Μαΐου, το εφετείο της Αγκυρας ακύρωσε τα αποτελέσματα του 38ου Συνεδρίου του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP), το οποίο διεξήχθη τον Νοέμβριο του 2023. Αναίρεσε έτσι την εκλογή του Οζγκιούρ Οζέλ ως επικεφαλής της αξιωματικής αντιπολίτευσης της Τουρκίας, μαζί με όλες τις κομματικές αποφάσεις που έκτοτε ελήφθησαν υπό την ηγεσία του. Η νομική βάση της απόφασης ήταν ο ισχυρισμός ότι στο πλαίσιο του συνεδρίου σημειώθηκαν διαδικαστικές παραβάσεις και εξαγορά ψήφων, κατηγορία την οποία το CHP έχει κατηγορηματικά απορρίψει ως πολιτικά κατασκευασμένη.
Χαριστική βολή
Ηταν αυτή η χαριστική βολή στην τουρκική αντιπολίτευση ενόψει των εκλογών του 2028; «Οι εκλογές είχαν ήδη υπονομευθεί καίρια από τη στιγμή της σύλληψης του Εκρέμ Ιμάμογλου. Το προεδρικό μέγαρο φαίνεται να σχεδιάζει ένα σύστημα στο οποίο θα υπάρχει μια “πιστή” αντιπολίτευση, ικανή να κινητοποιεί το ενδιαφέρον του κόσμου σε προεκλογικές περιόδους, αλλά τελικά θα χάνει με προβλέψιμο τρόπο. Η χειραγώγηση του CHP αποτελεί μία από τις προϋποθέσεις για να λειτουργήσει αυτό το μοντέλο», τονίζει στην «Κ» ο Σελίμ Κορού, αναλυτής στο Ιδρυμα Ερευνας Οικονομικής Πολιτικής (TEPAV) της Τουρκίας.
Για τους αναλυτές που παρακολουθούν επιμελώς τις εξελίξεις στη γείτονα, πρόκειται για ένα ακόμη σημαντικό σημείο ρήξης στην πορεία της χώρας προς το καθεστώς μιας «κλειστής απολυταρχίας». Από τις διαδηλώσεις στο πάρκο Γκεζί το 2013, μεσολάβησε μια εκστρατεία εξουδετέρωσης των μέσων ενημέρωσης, ακολουθούμενη από τη «σταδιακή υποταγή» της δικαστικής εξουσίας.
Στο μεταξύ, υπήρξε μια ισχυρότερη συγχώνευση μεταξύ του ισλαμιστικού ΑΚΡ και των εθνικιστικών-απομονωτικών πυρήνων του κράτους, όπως αυτοί εκπροσωπούνται από το ακροδεξιό MHP. Η απόπειρα πραξικοπήματος έδωσε στο καθεστώς Ερντογάν την ευκαιρία για μαζική εκκαθάριση στα υπουργεία Παιδείας, Υγείας και Αμυνας, όπου οι στόχοι δεν ήταν μόνο οι Γκιουλενιστές, αλλά και οι Αλαουίτες, οι Κούρδοι, οι αριστεροί, οι φιλελεύθεροι και οι μεταρρυθμιστές κοσμικοί.
Καρότο και μαστίγιο
Ο Γιαβούζ Μπαϊντάρ, Τούρκος δημοσιογράφος, βραβευμένος με το European Press Prize και blogger στο Mediapart της Γαλλίας, περιγράφει στην «Κ» ως εξής τους σταθμούς της επιχείρησης Ερντογάν για μια θεαματική παράταση της παραμονής του στην εξουσία: «Μετά το δημοψήφισμα του 2017, άνοιξε ο δρόμος για μια απολυταρχική διακυβέρνηση. Από τις εκλογές του 2023, μόνο ένα εμπόδιο υπήρχε για τον Ερντογάν και τον σύμμαχό του Μπαχτσελί: μια Τουρκία που θα κυβερνάται από αυτό που αποκαλούν “Εσωτερικό Μέτωπο”, ένα ενοποιημένο τμήμα πολιτικών κομμάτων που παρατάσσονται ως “κομπάρσοι”. Στα τέλη του 2014, είχε τεθεί το σκηνικό για ένα παράλληλο παιχνίδι: το φιλοκουρδικό κόμμα, DEM, προσεγγίστηκε με υποσχέσεις να δώσει στον φυλακισμένο Αμπντουλάχ Οτσαλάν κάποιο ρόλο σε αυτό που το καθεστώς θεωρεί “Τουρκία χωρίς τρομοκρατία” – σε απλά λόγια, ο αφοπλισμός και η διάλυση του PKK. Αυτό έγινε οικειοθελώς αντιληπτό από το DEM ως μια “ειρηνευτική πρωτοβουλία” και, κατά συνέπεια, το κόμμα παραιτήθηκε από τον ρόλο του ως σημαντικού πυλώνα της αντιπολίτευσης. Ομως η κύρια πρόκληση ήταν το CHP. Σε συνδυασμό με την κίνηση προς το DEM, ο Ερντογάν ξεκίνησε την καταστολή του Εκρέμ Ιμάμογλου, τον οποίο θεωρούσε σοβαρό αντίπαλο, και των δήμων που κατείχε το CHP γενικότερα. Στην πραγματικότητα, η στρατηγική του “εξημερώνει” το κουρδικό κίνημα και ποινικοποιεί το CHP. Με άλλα λόγια, καρότο για το DEM και μαστίγιο για το CHP. Μέχρι στιγμής, η “διαδικασία αφοπλισμού” φαίνεται να μην οδηγεί πουθενά. Αυτό αφήνει τη γραμμή Οτσαλάν – DEM σε αυξανόμενη σύγχυση και τη βάση της σε δυσπιστία. Αλλά, ως πατριαρχικό κίνημα, όλα θα αποφασιστούν από τον Οτσαλάν. Πιέζει για μια συνέχεια, πράγμα που σημαίνει ότι το DEM στο Κοινοβούλιο υποκύπτει σε εργαλειοποίηση για να εξασφαλιστεί μια νέα προεδρική θητεία για τον Ερντογάν, έως το 2033».
Διαίρει και βασίλευε
Επιμέρους ερώτημα αποτελεί στο μεταξύ πώς θα εξελιχθεί το πολιτικό παιχνίδι ανάμεσα στον Οζέλ και στον δικαστικά διορισμένο ηγέτη του CHP Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου. Το πιθανότερο, θα ακολουθήσει μια επώδυνη και μακρά εσωτερική διαμάχη, η οποία προφανώς θα εξυπηρετήσει τον Ερντογάν και τον κύκλο εξουσίας του. Από τους 138 βουλευτές του CHP στο τουρκικό κοινοβούλιο, οι 22 έχουν ήδη παραταχθεί πίσω από τον Κιλιτσντάρογλου και οι 116 στο πλευρό του Οζέλ.
Η διάσπαση θεωρείται πλέον de facto. Ο Κιλιτσντάρογλου φαίνεται να στοχεύει σε ευρεία εκκαθάριση, γεγονός που σημαίνει ότι μπορεί να αποβάλει από το κόμμα τον Οζέλ και την παράταξή του. Εάν ο Οζέλ συνεχίσει να αγωνίζεται, μπορεί να ιδρύσει νέο κόμμα. Αλλά γνωρίζει ότι, ως αποτέλεσμα της δικαστικής απόφασης για την απομάκρυνση της ηγεσίας του, αντιμετωπίζει την άρση της βουλευτικής ασυλίας και πιθανώς φυλάκιση ή στην καλύτερη περίπτωση «απαγόρευση πολιτικής δραστηριότητας» για πέντε χρόνια – δεν θα προλάβει τις επόμενες εκλογές.
Μέχρι στιγμής, η πολιτική μηχανική του Ερντογάν έχει λειτουργήσει εξαιρετικά. Το DEM «εξημερώνεται» και το CHP σύρεται σε μια επίπονη εσωτερική διαμάχη. Απώτερος σκοπός είναι να εξουδετερωθεί η αντιπολίτευση, να αναγκαστεί να ενταχθεί σε ένα «εθνικό μέτωπο» και να εξασφαλιστεί η νίκη για μια ενοποιημένη, σκληροπυρηνική διακυβέρνηση. Το τελευταίο εμπόδιο για το καθεστώς Ερντογάν ήταν ο πλουραλισμός της πολιτικής σκηνής, ο οποίος πλήττεται βάναυσα.
Υπόθεση Μπιλγκί
Μέσα σε αυτό το σκηνικό, προκάλεσε αίσθηση το γεγονός ότι η τουρκική κυβέρνηση προς στιγμήν επεδίωξε την απαγόρευση λειτουργίας ενός ιδιωτικού φιλελεύθερου πανεπιστημίου. Ομως έκανε πίσω. «Είναι δύσκολο να ξέρουμε ποια ήταν ακριβώς τα κίνητρα σε αυτήν την περίπτωση. Φαίνεται πως έχουν μια λίστα με “εκκρεμότητες” από βαθιά αντιδημοφιλή πράγματα που θέλουν να εφαρμόσουν. Συσσωρεύονται για λίγο καιρό και κάποια στιγμή βγαίνουν όλα μαζί από το συρτάρι.
Με αυτόν τον τρόπο, η προσοχή της κοινής γνώμης εστιάζεται κάθε φορά στην πιο επιθετική ενέργεια, εν προκειμένω στο CHP, και τα υπόλοιπα περνούν σχετικά κάτω από το ραντάρ. Νομίζω ότι εδώ υποτίμησαν την αντίδραση για το Μπιλγκί, συμπεριλαμβανομένων και των δικών τους ελίτ. Εκαναν έτσι ένα βήμα πίσω. Πιθανότατα εκπονούν τώρα εναλλακτικά σχέδια για το συγκεκριμένο πανεπιστήμιο», μας είπε ο Σελίμ Κορού.
Αντίπαλος η οικονομία
Η υπόθεση του Μπιλγκί ανήκει προς το παρόν στις εξαιρέσεις του κανόνα που θέλει τον Ερντογάν να εφαρμόζει με σχετική ευκολία τη στρατηγική του. Σε σημείο που διερωτάται κανείς: Δεν επωμίζεται πολιτικό κόστος; «Το έδαφος παραμένει γόνιμο για να συνεχίσει ο Ερντογάν την πορεία του προς την ισόβια προεδρία. Για δύο βασικούς λόγους. Πρώτον, η πολιτική της ακροβασίας στην εξωτερική πολιτική αποδίδει καρπούς με βάση τη γεωπολιτική συγκυρία – περίοδος Τραμπ και μια πιο “πραγματιστική” Ε.Ε. μέσα σε αυτό το περιβάλλον. Ο Ερντογάν επιχειρεί να αναδείξει τον ρόλο της Τουρκίας ως απαραίτητο για την αμυντική συνεργασία. Και γνωρίζει ότι στην πλειοψηφία τους οι Τούρκοι ψηφοφόροι επιθυμούν έναν ισχυρό ηγέτη και στοιχηματίζουν σε αυτόν. Δεύτερον, στο εσωτερικό, κρατάει την αντιπολίτευση διχασμένη, αποπροσανατολισμένη και χωρίς ηγεσία. Οι ψηφοφόροι έχουν επίσης, σε μεγάλο βαθμό, χάσει την πίστη τους στην πολιτική τάξη της χώρας. Οι αναποφάσιστοι παραμένουν περίπου στο 25%-30%, αποτελώντας το δεύτερο ή τρίτο μεγαλύτερο κόμμα. Με τη θεσμική αποσάθρωση της πολιτικής σφαίρας, δεν μένουν ιδιαίτερα περιθώρια για κοινωνική αντίσταση. Η μόνη αντιπολιτευτική δυναμική προκύπτει από την οικονομία. Εκεί θα βρούμε τις απαντήσεις για το πώς θα διαμορφωθεί το μέλλον της Τουρκίας», εξηγεί ο Γιαβούζ Μπαϊντάρ, δίνοντας τη σκυτάλη στον Σελίμ Κορού: «Η κοινή γνώμη καταλαβαίνει ότι οι εκλογές δεν είναι πλέον αντιπροσωπευτικές της αληθινής πολιτικής βούλησης στη χώρα. Αυτά που βλέπουμε, συμβαίνουν για πρώτη φορά μετά το 1950. Μπορεί να υπάρχει μια υστέρηση στον βαθμό της επίγνωσης, αλλά δεν θα κρατήσει μακροπρόθεσμα. Ο κόσμος καταλαβαίνει».
Για την ιστορία, η μοναδική αντίδραση που κατεγράφη στο εσωτερικό του κυβερνώντος κόμματος αυτές τις μέρες προήλθε από τον Μπουλέντ Αρίντς, έναν από τους ιδρυτές του ΑΚΡ. Προειδοποίησε ότι η επίμαχη δικαστική απόφαση μπορεί να προκαλέσει πολιτικό χάος. Ομως πρόλαβε να αποκαταστήσει ο ίδιος την τάξη, αφού ολοκλήρωσε την παρέμβασή του επαινώντας το κόμμα του ενός ανδρός.
