Στο «The Plastic Detox», ένα νέο ντοκιμαντέρ στο Netflix, έξι ζευγάρια με ανεξήγητη υπογονιμότητα προσπαθούν να απομακρύνουν τα πλαστικά από τη ζωή τους, ελπίζοντας ότι έτσι θα αυξήσουν τις πιθανότητες να αποκτήσουν παιδί. Πετούν αποσμητικά χώρου και πλαστικές επιφάνειες κοπής, ενώ δοκιμάζουν να χρησιμοποιήσουν οδοντόβουρτσες από μπαμπού και αποσμητικά σε χάρτινη συσκευασία. «Θα μείνουμε έγκυες χάρη σε αυτό;», αναρωτιέται μία από τις συμμετέχουσες. «Δεν έχω ιδέα».
Οδηγός τους σε αυτή την προσπάθεια είναι η Σάνα Σουάν, μια 89χρονη ερευνήτρια που έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της καριέρας της στη μελέτη των επιπτώσεων των περιβαλλοντικών χημικών ουσιών στην αναπαραγωγική υγεία.
Στην ταινία, η Σουάν, καθηγήτρια Περιβαλλοντικής Ιατρικής στην Ιατρική Σχολή Icahn του Mount Sinai στη Νέα Υόρκη, καταγράφει τις πηγές πλαστικών στην καθημερινή ζωή των συμμετεχόντων και προτείνει εναλλακτικές λύσεις. Κατά τη διάρκεια μιας τρίμηνης «περιόδου παρέμβασης» μετράει τις συγκεντρώσεις χημικών στα ούρα τους και τον αριθμό των σπερματοζωαρίων.
Η κεντρική ιδέα του ντοκιμαντέρ είναι ελκυστική: αφαιρέστε από τη ζωή σας τις χημικές ουσίες που σχετίζονται με τα πλαστικά και βελτιώστε τη γονιμότητά σας. Ομως τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. «Δεν πρόκειται για καθαυτό “επιστημονική μελέτη”», παραδέχεται η Σουάν στην ταινία. «Δεν έχουμε ομάδα ελέγχου, το δείγμα είναι πολύ μικρό», λέει. Και δεν είναι σαφές ότι η μείωση της καθημερινής έκθεσης σε τέτοιες χημικές ουσίες, με τον τρόπο που το έκαναν οι συμμετέχοντες, μπορεί να αυξήσει τη γονιμότητα ενός ενηλίκου.
Στην ταινία η Σουάν λέει ότι δεν θέλει να τρομάξει τον κόσμο, αλλά να τον ενημερώσει. «Είναι κάτι στο οποίο πρέπει επίσης να δώσουμε προσοχή», λέει.
Χημικές ενώσεις
Αν θέλετε να εξετάσετε προσεκτικά τα πλαστικά στη ζωή σας, βοηθάει πρώτα να κατανοήσετε ακριβώς τι είναι αυτό που πρέπει να σας ανησυχεί. Είναι σημαντικό να διακρίνουμε τα μικροπλαστικά από τους «πλαστικοποιητές», λέει ο Μάθιου Κάμπεν, καθηγητής Φαρμακευτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Νέου Μεξικού. Τα μικροπλαστικά είναι πολύ μικρά κομμάτια πλαστικού που συνήθως προκύπτουν από τη φθορά μεγαλύτερων πλαστικών αντικειμένων – για παράδειγμα από πλαστικές σακούλες μιας χρήσης ή από ρούχα κατασκευασμένα από συνθετικά υφάσματα. Οι πλαστικοποιητές είναι χημικές ουσίες, όπως οι δισφαινόλες και οι φθαλικές ενώσεις, που συχνά προστίθενται στα πλαστικά –όπως σε επαναχρησιμοποιούμενα μπουκάλια ή παιχνίδια για την μπανιέρα– για να τα κάνουν περισσότερο ή λιγότερα εύκαμπτα.
Με βάση τις διαθέσιμες έρευνες, οι πλαστικοποιητές αποτελούν τη μεγαλύτερη ανησυχία για την αναπαραγωγική υγεία. Οι δισφαινόλες (συμπεριλαμβανομένης της BPA) και οι φθαλικές ενώσεις ανήκουν σε μια κατηγορία χημικών ουσιών που ονομάζονται ενδοκρινικοί διαταράκτες, επειδή παρεμβαίνουν στη λειτουργία των ορμονών, λέει η Αντρεα Γκορ, καθηγήτρια Φαρμακολογίας και Τοξικολογίας στο Πανεπιστήμιο του Τέξας, στο Οστιν.
Είναι δυνατόν να αποκλείσουμε εντελώς τα πλαστικά; Μάλλον όχι, λέει η Σάνα Σουάν. Τα πλαστικά βρίσκονται παντού – στις καφετιέρες μας, στα ρούχα μας, στους καναπέδες μας και στα υλικά με τα οποία κατασκευάζονται τα σπίτια μας. Ωστόσο μπορείτε να κάνετε αλλαγές που μειώνουν την έκθεση σε αυτά.
Καθημερινότητα
Ενα καλό σημείο εκκίνησης είναι τα τρόφιμα και το νερό. Προτιμήστε φρέσκα τρόφιμα όταν είναι δυνατόν, ώστε να μειώσετε την έκθεση σε φθαλικές ενώσεις που υπάρχουν στις συσκευασίες τροφίμων. Ζεστάνετε το φαγητό σας σε γυάλινα ή κεραμικά δοχεία αντί για πλαστικά, τα οποία μπορεί να μεταφέρουν χημικά πρόσθετα στο φαγητό όταν θερμαίνονται. Πιείτε νερό βρύσης αντί για εμφιαλωμένο, για να αποφύγετε χημικές ουσίες που μπορεί να διαρρεύσουν στο νερό και για να μειώσετε τα πλαστικά απορρίμματα.
Αποφύγετε προϊόντα προσωπικής φροντίδας και οικιακής χρήσης που αναγράφουν τις λέξεις «άρωμα» και «αρωματικό» στις ετικέτες τους. Αυτά τα συστατικά μπορεί να υποδηλώνουν την παρουσία φθαλικών ενώσεων, οι οποίες χρησιμοποιούνται σε προϊόντα όπως τα απορρυπαντικά ρούχων, οι κρέμες χεριών και τα αρώματα για να διατηρείται η μυρωδιά, λέει η Σουάν. Δώστε προσοχή και σε λιγότερο προφανείς πηγές, όπως οι εσωτερικές επιστρώσεις στις κονσέρβες και οι χάρτινες αποδείξεις, οι οποίες μπορεί επίσης να περιέχουν δισφαινόλες. Δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι τους πόρους για να κάνουν αυτές τις αλλαγές, και η γενικότερη μείωση της έκθεσης θα απαιτήσει και πολιτικές παρεμβάσεις, σημειώνουν οι ειδικοί.
Ο Κάμπεν το παρομοιάζει με τη συστημική αλλαγή που συνέβη όταν οι επιστήμονες συνειδητοποίησαν τις επιπτώσεις του μολύβδου στην υγεία. «Αφαιρέσαμε τον μόλυβδο από τη βενζίνη και τις μπογιές», λέει. «Δεν υπάρχει γρήγορη λύση», προσθέτει.
Επιπτώσεις στην υγεία
Ενα μεγάλο σύνολο επιστημονικών στοιχείων έχει συνδέσει τους ενδοκρινικούς διαταράκτες με διάφορες επιπτώσεις στην υγεία, λέει η Γκορ. Εκτός από την υπογονιμότητα περιλαμβάνουν καρδιαγγειακές παθήσεις και νευροαναπτυξιακές διαταραχές, όπως η ΔΕΠΥ. Ορισμένες έρευνες υποδηλώνουν ότι η μείωση της έκθεσης στα πλαστικά και στις χημικές ουσίες τους μπορεί να μην είναι αρκετή για να αποτρέψει αυτές τις επιπτώσεις.
«Ακόμη και πολύ πολύ χαμηλή έκθεση κατά τη διάρκεια ευαίσθητων περιόδων ανάπτυξης μπορεί να έχει συνέπειες – και αυτές οι συνέπειες μπορεί να είναι μόνιμες», λέει η Γκορ. Μια μελέτη της Σουάν του 2015 σε σχεδόν 1.000 εγκύους, για παράδειγμα, έδειξε ότι η έκθεση σε φθαλικές ενώσεις κατά την ενδομήτρια ζωή μπορεί να επηρεάσει την αναπαραγωγική ανάπτυξη στα αρσενικά βρέφη.
Το τι σημαίνουν τα μικροπλαστικά για την υγεία είναι λιγότερο σαφές. Ορισμένες μελέτες, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων του Κάμπεν, τα έχουν συνδέσει με άνοια και καρδιαγγειακές παθήσεις. Αλλες έρευνες έχουν δείξει πιθανές επιπτώσεις στην αναπαραγωγική υγεία. Ωστόσο, προς το παρόν, η έρευνα αυτή «δεν βρίσκεται καν στο ίδιο επίπεδο τεκμηρίωσης» με τα στοιχεία που αποδεικνύουν τη βλάβη από τις φθαλικές ενώσεις και τις δισφαινόλες, λέει.
Τρία από τα ζευγάρια της ταινίας τελικά απέκτησαν παιδιά. Ωστόσο είναι σχεδόν αδύνατο να αποδοθεί σαφής σχέση αιτίου και αποτελέσματος, λόγω του μικρού δείγματος και του γεγονότος ότι η παρέμβαση δεν αποτελούσε ελεγχόμενο πείραμα.
Η Σουάν δεν θέλει να σταματήσει εκεί. Σχεδιάζει τώρα να υποβάλει αίτηση για χρηματοδότηση, προκειμένου να πραγματοποιήσει μια μεγαλύτερη τυχαιοποιημένη μελέτη που ελπίζει ότι θα δώσει πιο σαφείς απαντήσεις.
