«Παρακαλώ βγάλτε τη ζώνη σας», είπε ο φύλακας ασφαλείας στον Eλον Μασκ καθώς έμπαινε στο ομοσπονδιακό δικαστικό μέγαρο του Οκλαντ της Καλιφόρνιας, το πρωί της 28ης Απριλίου, για να ξεκινήσει την κατάθεσή του την πρώτη μέρα της δίκης «Μασκ εναντίον Σαμ Αλτμαν και OpenAI». Ο Μασκ υπάκουσε και πέρασε απ’ τον ανιχνευτή μετάλλων μαζί με τους υπόλοιπους. «Την ταυτότητά σας παρακαλώ», συνέχισε ο φύλακας. «Δεν έχω ταυτότητα», απάντησε ο πλουσιότερος άνθρωπος στον πλανήτη.
Το περιστατικό αφηγείται ο Τζέικομπ Γουόρντ, ανεξάρτητος δημοσιογράφος, ο οποίος παρευρίσκεται στη δικαστική αίθουσα, καταλαμβάνοντας μια εκ των τριάντα θέσεων που είναι δεσμευμένες για όποιον πολίτη επιθυμεί να παρακολουθήσει τη δίκη. «Είναι παράξενο να βρίσκεσαι στον ίδιο χώρο με τον πλουσιότερο άνθρωπο στον κόσμο», λέει στο podcast του, «κι ακόμη πιο παράξενο είναι όταν δεν υπάρχει καμία ειδική μεταχείριση. Δεν υπάρχουν κορδέλες, ούτε ιδιωτικοί χώροι. Χρησιμοποιεί την ίδια τουαλέτα με όλους. Σε ένα διάλειμμα περίμενα στη σειρά μαζί με τον Αλτμαν».
Η αναμέτρηση των «εγώ»
Η δίκη, η οποία αναμένεται να διαρκέσει έως το τέλος Μαΐου, θα μπορούσε να ιδωθεί σαν μια θεαματική παράσταση σύγκρουσης δύο δισεκατομμυριούχων ή σαν μια τιτανομαχία για το μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης. Στο κέντρο της διαμάχης βρίσκεται το ερώτημα αν είναι νόμιμο μια τεχνολογία που ξεκινάει σαν ένα ηθικό σχέδιο για τη σωτηρία της ανθρωπότητας να γίνεται στην πορεία μια εταιρεία με αποτίμηση εκατοντάδων δισ. δολαρίων.
Ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης (NYU) και συγγραφέας Γκάρι Μάρκους είναι ένας άνθρωπος ο οποίος γνωρίζει όσο ελάχιστοι τα διακυβεύματα της Τ.Ν. Το 2023 μάλιστα συμμετείχε στην ακρόαση του Κογκρέσου για την Τ.Ν., δίπλα από τον Σαμ Αλτμαν. «Η δίκη είναι σαφώς μια μάχη εγωισμών –και είναι δύσκολο να πάρεις το μέρος του ενός ή του άλλου–, αλλά είναι επίσης και μια δίκη για το αν η OpenAI πρέπει να είναι ένας μη κερδοσκοπικός οργανισμός που εργάζεται για το καλό της ανθρωπότητας, κάτι που πλέον προφανώς δεν ισχύει», σημειώνει.
Για να κατανοήσει κάποιος πώς κατέληξαν οι δύο ισχυροί άνδρες στη δικαστική αίθουσα θα πρέπει να ανατρέξει στην ιδρυτική ιστορία του οργανισμού, η οποία κατά πολλούς εκκινεί από ένα πάρτι γενεθλίων, το 2013, στη Νάπα Βάλεϊ της Καλιφόρνιας. Ο Ελον Μασκ γιόρταζε τα 42α γενέθλιά του, κι ανάμεσα στους πολλούς υψηλούς προσκεκλημένους του ήταν ο συνιδρυτής της Google, Λάρι Πέιτζ. Σύμφωνα με μαρτυρίες, ενώ οι δύο άνδρες συζητούσαν πολιτισμένα για την Τ.Ν., κάποια στιγμή ο Πέιτζ κατηγόρησε τον Μασκ για «σπισισμό», λέγοντάς του ότι ευνοούσε το ανθρώπινο είδος έναντι του μηχανικών μορφών ζωής. Ο Μασκ αντέδρασε έντονα και σύμφωνα με τον βιογράφο του Γουόλτερ Αϊζακσον, απάντησε «ναι, εντάξει, είμαι υπέρ των ανθρώπων. Μου αρέσει η ανθρωπότητα, γαμώτο». Κάπως έτσι άρχισε να φθίνει μια φιλία δέκα και πλέον ετών, και να μπαίνουν τα θεμέλια για την ίδρυση της OpenAI, ενός οργανισμού που θα λειτουργούσε ως το αντίπαλον δέος της Google.
Τι θα ήταν χωρίς εμένα; – Στα πρώτα χρόνια λειτουργίας της OpenAI ο Μασκ ξόδεψε ένα αδιευκρίνιστο ποσό μερικών δεκάδων εκατ. δολαρίων. «Εγώ σκέφτηκα το όνομα, εγώ έφερα τα βασικά στελέχη και εγώ εξασφάλισα τη χρηματοδότηση», ισχυρίστηκε στην κατάθεσή του.
Εφεξής, σε όλες τις δημόσιες τοποθετήσεις του, ο Μασκ δήλωνε πεπεισμένος ότι η Τ.Ν. είναι μια μεγάλη υπαρξιακή απειλή για το ανθρώπινο είδος, η οποία έπρεπε πάση θυσία να τιθασευτεί. Στο πλαίσιο των προσπαθειών του, κι αφού έφτασε ακόμα και στον πρόεδρο Μπαράκ Ομπάμα, άρχισε να συνομιλεί μ’ έναν νέο και ήδη πολύ επιτυχημένο επιχειρηματία της Σίλικον Βάλεϊ, ονόματι Σαμ Αλτμαν, ο οποίος έδειχνε να συμμερίζεται απόλυτα τις ανησυχίες του για το καταστροφικό σενάριο, αναφέροντας σ’ ένα email του στις 25 Μαΐου 2015 ένα «Μανχάταν Πρότζεκτ για την Τ.Ν.». Στο τέλος της ίδιας χρονιάς, σ’ ένα κλειστό δείπνο στο Πάλο Αλτο, οι δύο άνδρες, μαζί με τους προγραμματιστές Ιλια Σατσκέβερ και τον Γκρεγκ Μπρόκμαν, αποφάσισαν να ιδρύσουν από κοινού ένα μη κερδοσκοπικό εργαστήριο για την Τ.Ν., με προτεραιότητα την ασφάλεια και τη διαφάνεια, το οποίο ονόμασαν OpenAI.
Το ότι ο Ελον Μασκ και ο Σαμ Αλτμαν ίδρυσαν την OpenAI κυρίως με κεφάλαια του πρώτου δεν αμφισβητείται. Στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του εργαστηρίου ο Μασκ ξόδεψε ένα αδιευκρίνιστο ποσό μερικών δεκάδων εκατ. δολαρίων. «Εγώ σκέφτηκα το όνομα, εγώ έφερα τα βασικά στελέχη και εγώ εξασφάλισα τη χρηματοδότηση», ισχυρίστηκε στην κατάθεσή του. Στη συνέχεια όμως τα πράγματα άρχισαν να περιπλέκονται, καθώς ήταν αδύνατο να εξασφαλιστούν νέοι πόροι για να προχωρήσει το σχέδιο, και γι’ αυτό ο Μασκ θέλησε να προσαρτήσει το εργαστήριο στην Tesla.
«Προδοσία»
Στην αγωγή του ο Μασκ κατηγορεί ανοιχτά τους συνιδρυτές του για προδοσία. «Αυτή η αγωγή είναι πολύ απλή», είπε την πρώτη μέρα της δίκης, «δεν είναι σωστό να κλέβεις έναν φιλανθρωπικό οργανισμό». Αν αφεθεί η OpenAI να συνεχίσει την πορεία της ως έχει, «αυτό θα δώσει το ελεύθερο να λεηλατηθούν όλοι οι φιλανθρωπικοί οργανισμοί στην Αμερική», πρόσθεσε. «Κυρίες και κύριοι, βρισκόμαστε σήμερα εδώ επειδή οι κατηγορούμενοι στην υπόθεση αυτή έκλεψαν ένα φιλανθρωπικό ίδρυμα», συμπλήρωσε ο Στιβ Μόλο, ένας άλλος εκ των δικηγόρων του Μασκ, στην εναρκτήρια αγόρευσή του, παρομοιάζοντας την εταιρεία μ’ ένα μουσείο και το πωλητήριό του.
«Το πωλητήριο δεν μπορεί να λεηλατήσει το μουσείο, να κλέψει όλους τους Πικάσο και να τους χρησιμοποιήσει για να αποκομίσει κέρδος», κατέληξε. Η βασική νομική επιχειρηματολογία του Μασκ είναι απλή: οι κατηγορούμενοι δεσμεύτηκαν ότι η εταιρεία θα λειτουργεί για το καλό της ανθρωπότητας, και όχι για το κέρδος, και αθέτησαν την υπόσχεσή τους.
Η πλευρά του Αλτμαν και του έτερου συνιδρυτή του, Γκρεγκ Μπρόκμαν, υποστηρίζει ότι ο πρώην συνεταίρος τους δεν ενδιαφερόταν ποτέ για το μη κερδοσκοπικό σκέλος του σχήματος, κάτι που αποδεικνύεται απ’ το γεγονός ότι αμέσως μετά την επιτυχία του ChatGPT το 2022, ο Μασκ έσπευσε να δημιουργήσει μια δική του εταιρεία, την xAI, μ’ ένα δικό της ανταγωνιστικό μοντέλο, το Grok. Η OpenAI ιδρύθηκε μεν ως ΜΚΟ αλλά είχε κι έναν μικρό κερδοσκοπικό βραχίονα ο οποίος χρηματοδοτούσε την έρευνά του.
Βλέποντας ο Αλτμαν και ο Μπρόκμαν τον νέο αλγόριθμο των ερευνητών της Google ονόματι Transformer (το Τ του GPT), κατάλαβαν ότι εδώ υπάρχει μια μεγάλη ευκαιρία άντλησης κερδών. Σύμφωνα με το σκεπτικό των ιδρυτών, η επίτευξη της AGI (Γενικής Τεχνητής Νοημοσύνης) δεν ήταν ένας συνηθισμένος επιχειρηματικός στόχος, αλλά ένα πρωτοφανές ορόσημο με τεράστιες επιστημονικές και οικονομικές συνέπειες. Γι’ αυτό, θεωρούσαν ότι έπρεπε να διαχειριστούν τα πιθανά κέρδη με ιδιαίτερη προσοχή. Η εταιρική δομή που θα υποστήριζε την AGI δεν θα μπορούσε να ακολουθεί τα συμβατικά πρότυπα. Πέρυσι, η OpenAI αναδιάρθρωσε τον κερδοσκοπικό της βραχίονα, προετοιμάζοντας έτσι το έδαφος για μια πιθανή είσοδο στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης.
Σύμφωνα με τον Αλτμαν, ο Μασκ ήθελε πάντα τον απόλυτο έλεγχο της εταιρείας, την πλειοψηφία των μετοχών και τον τίτλο του CEO. Τον Ιανουάριο του 2018, ο Μασκ πρότεινε να συγχωνευθεί η OpenAI με την Tesla, ώστε η Tesla να λειτουργεί ως «πηγή εσόδων» για την ανάπτυξη της AGI, πρόταση που απορρίφθηκε. Ο Μασκ αποχώρησε οριστικά από την ομάδα τον Φεβρουάριο του 2018, διακόπτοντας τη χρηματοδότηση και προκαλώντας ισχυρό σοκ στην εταιρεία.
Στη συνέχεια, το 2019, ο Αλτμαν στράφηκε στη Microsoft, εξασφαλίζοντας χρηματοδότηση ενός δισ. δολαρίων. Σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις η OpenAI, η οποία λειτουργεί σήμερα ως κερδοσκοπική εταιρεία που εποπτεύεται από τον αρχικό ΜΚΟ, αποτιμάται περίπου στα 850 δισ. δολάρια. Ο Μασκ ζητεί να επιστρέψει η εταιρεία στο αρχικό μη κερδοσκοπικό καθεστώς, να αποχωρήσει ο Αλτμαν απ’ τη θέση του CEO και να λάβει αποζημίωση ύψους ακόμα και 180 δισ. δολαρίων, την οποία υποσχέθηκε ότι θα δωρίσει εξ ολοκλήρου στον μη κερδοσκοπικό οργανισμό που θα προκύψει.
Υποπτα κίνητρα – «Αν χάσει η OpenAI, η εταιρεία του Μασκ θα βγει κερδισμένη και παρά τις υποσχέσεις του να δωρίσει τα τυχόν έσοδα, τα κίνητρά του είναι ύποπτα. Αλλά το επιχείρημά του είναι βάσιμο», επισημαίνει ο Γκάρι Μάρκους, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης.
Το διακύβευμα
«Δεν είμαι θαυμαστής του Μασκ», λέει ο Γκάρι Μάρκους, «αλλά ο κόσμος θα ήταν καλύτερος αν η OpenAI αναγκαζόταν να επιδιώξει την αρχική της αποστολή. Δεν εμπιστεύομαι καμία από τις δύο πλευρές, και έχω μιλήσει δημόσια εναντίον αμφοτέρων. Αν χάσει η OpenAI, η εταιρεία του Μασκ θα βγει κερδισμένη, και παρά τις υποσχέσεις του να δωρίσει τα τυχόν έσοδα, τα κίνητρά του είναι ύποπτα. Αλλά το επιχείρημά του είναι βάσιμο.
Η OpenAI υποσχέθηκε επανειλημμένως, σε νομικά έγγραφα και δημόσιες δηλώσεις, ότι θα λειτουργεί ως ΜΚΟ για το καλό της ανθρωπότητας και αθέτησε την υπόσχεσή της. Εκμεταλλεύτηκαν αυτή τη θέση για να προσελκύσουν ταλέντα, να αντλήσουν χρήματα και φήμη από τον Μασκ, να εξασφαλίσουν φοροαπαλλαγές και πολλά άλλα. Σε τακτικό επίπεδο, από όσα μπορώ να συνάγω από τις αναφορές, ο Μασκ είναι πιθανό να στρέψει υπερβολικά το ενδιαφέρον της δίκης στον εαυτό του. Αν η δίκη εκληφθεί ως δημοψήφισμα για τον Μασκ, και όχι για τους ιδρυτές της OpenAI, θα χάσει».
«Η σύγκρουση δεν αφορά μόνο χρήματα ή δομές, αφορά το ποιος θα καταγραφεί ως δημιουργός, ως πρωτοπόρος», σημειώνει ο Τζέικομπ Γουόρντ, «και το πιο εντυπωσιακό: την τελική απόφαση δεν θα την πάρουν ρυθμιστικές αρχές ή το Κογκρέσο, που δεν έχουν καταφέρει έως τώρα να επιβάλουν ουσιαστικούς κανόνες, αλλά εννέα απλοί πολίτες, εννέα ένορκοι στο Οκλαντ. Αυτοί θα αποφασίσουν αν η OpenAI θα συνεχίσει όπως είναι, αν η ηγεσία της θα αλλάξει, ή αν θα επιστρέψει σε μη κερδοσκοπικό μοντέλο, κάτι που θα ανέτρεπε πλήρως τα σχέδιά της για είσοδο στο χρηματιστήριο. Σε έναν κόσμο όπου δεν έχουμε σχεδόν καμία επιρροή στο πώς εξελίσσεται αυτή η τεχνολογία, αυτοί οι εννέα άνθρωποι έχουν. Και, παρά τις ενστάσεις μου για το πού βρίσκεται σήμερα η τεχνολογία, βρίσκω σε αυτό μια κάποια παρηγοριά».
