Ακόμη και για όσους, από επαγγελματική υποχρέωση ή πνευματική διαστροφή, παρακολουθούν συστηματικά τα έπεα πτερόεντα του Ντόναλντ Τραμπ, η ταχύτητα των μεταμορφώσεων έχει αρχίσει να προκαλεί ίλιγγο. Την περασμένη Κυριακή ανακοίνωσε την «Επιχείρηση Ελευθερία» για την άρση του αποκλεισμού των Στενών του Ορμούζ από το Ιράν: το αμερικανικό ναυτικό θα βοηθούσε, υποτίθεται, τα εμπορικά πλοία που έχουν εγκλωβιστεί στον Περσικό Κόλπο να περάσουν τα Στενά με ασφάλεια και η Τεχεράνη θα έχανε το βασικό διαπραγματευτικό της χαρτί. Καθώς οι Ιρανοί διεμήνυσαν ότι θα αντιδράσουν δυναμικά, ο Αμερικανός πρόεδρος τους προειδοποίησε ότι, αν δεν κάθονταν ήσυχοι, ήταν αποφασισμένος «να απαλείψει από προσώπου Γης» μια χώρα 93 εκατομμυρίων κατοίκων.
Ανομολόγητο φιάσκο
Δεν είχαν περάσει ούτε δύο εικοσιτετράωρα και ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο διακήρυξε ότι η επιχείρηση «Επική Οργή», δηλαδή ο πόλεμος κατά του Ιράν, έχει τελειώσει, ενώ λίγο αργότερα ο ίδιος ο Τραμπ ανέστειλε την «Επιχείρηση Ελευθερία» επικαλούμενος «μεγάλη πρόοδο» στις παρασκηνιακές διαπραγματεύσεις για ειρήνευση.
Στην πραγματικότητα, υποστήριζε στη γαλλική Le Monde η αναλύτρια του Chatam House Νίτια Λαμπχ, η αμερικανική επιχείρηση εξελισσόταν σε μεγαλοπρεπές φιάσκο. Μόνο δύο αμερικανικά εμπορικά πλοία κατάφεραν να βγουν από τα Στενά, καθώς οι Ιρανοί εξαπέλυσαν προειδοποιητικά πυρά εναντίον πολλών άλλων, συμπεριλαμβανομένων δύο σκαφών του αμερικανικού ναυτικού.
Ο αρχηγός του αμερικανικού γενικού επιτελείου, πτέραρχος Κέιν, αναγνώρισε ότι από την έναρξη της εκεχειρίας οι Ιρανοί άνοιξαν περισσότερες από δέκα φορές πυρ εναντίον αμερικανικών δυνάμεων. Υποστήριξε όμως ότι αυτό «δεν ξεπερνούσε το κατώφλι» που θα υποχρέωνε τον Λευκό Οίκο να αποφασίσει την επιστροφή στον ανοιχτό πόλεμο. Με άλλα λόγια, οι Ιρανοί απάντησαν δυναμικά, αλλά ο Τραμπ το κατάπιε, μαζί με τις βροντώδεις απειλές του.
Ρεπορτάζ του NBC ανέφερε ότι ο Αμερικανός πρόεδρος αποφάσισε να αναστείλει την επιχείρηση όταν η Σαουδική Αραβία, εξοργισμένη για την καινούργια, μονομερή και απροειδοποίητη ενέργειά του, που εξέθετε το βασίλειο σε πρόσθετους κινδύνους, απαγόρευσε τη χρήση αμερικανικών βάσεων που φιλοξενεί ή του εναέριου χώρου της για πλήγματα κατά του Ιράν.
Η ατελέσφορη «Επιχείρηση Ελευθερία» ήταν μια σπασμωδική προσπάθεια απεγκλωβισμού του Τραμπ από ένα αδιέξοδο δικής του κατασκευής. Ο ναυτικός αποκλεισμός των ιρανικών λιμανιών λειτούργησε ως μπούμερανγκ, καθώς ο χρόνος κυλούσε εναντίον των ΗΠΑ. Το Ιράν είχε εξασφαλίσει εναλλακτικές διαδρομές σύνδεσης με Ρωσία και Κίνα μέσω Πακιστάν, Τουρκμενιστάν και Κασπίας, κάτι που του επέτρεπε τον ανεφοδιασμό του για μήνες, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις αμερικανικών υπηρεσιών.
Στο μεταξύ, όπως έγραψαν οι Financial Times, η παγκόσμια αγορά πετρελαίου είχε χάσει ένα δισ. βαρέλια λόγω της κρίσης και βρισκόταν μόλις τέσσερις εβδομάδες μακριά από το σημείο καμπής, όπου οι τιμές θα εκτοξεύονταν σε αστρονομικά επίπεδα, πυροδοτώντας παγκόσμια ύφεση.
Αδειάζει το οπλοστάσιο
Ενας δεύτερος παράγοντας πίεσης ήταν η ανησυχητική απομείωση του αμερικανικού οπλοστασίου. Σύμφωνα με τους New York Times, στις 40 ημέρες των εχθροπραξιών οι Αμερικανοί «κατανάλωσαν» 1.100 πυραύλους Κρουζ μεγάλου βεληνεκούς, που προορίζονταν κανονικά για την Ανατολική Ασία (διάβαζε Κίνα), με αποτέλεσμα να τους μένουν τώρα μόνο 1.500. Ανάλογη είναι η συρρίκνωση του αμερικανικού οπλοστασίου αμυντικών πυραύλων. Το πιο ακριβό ιρανικό drone, το Shahed 135, κοστίζει γύρω στα 35.000 δολάρια.
Για να αναχαιτιστεί ένα από αυτά χρειάζονται δύο αμερικανικοί πύραυλοι Patriot, καθένας από τους οποίους κοστίζει 4 εκατ. δολάρια. Οταν γράφονταν αυτές οι γραμμές, η Τεχεράνη δεν είχε απαντήσει ακόμη σε αμερικανική πρόταση 14 σημείων, ενώ η εκεχειρία κρεμόταν από μια κλωστή ύστερα από την περιορισμένη ανταλλαγή πυρών μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν το βράδυ της Πέμπτης.
Ο Τραμπ υποβάθμισε τη σημασία του επεισοδίου, αλλά δεν παρέλειψε να ανανεώσει τις απειλές του για επιστροφή στον ανοιχτό πόλεμο σε περίπτωση αρνητικής απάντησης του Ιράν. Σε κάθε περίπτωση, είναι πολύ δύσκολο να φανταστεί κανείς συνεκτική συμφωνία ειρήνευσης σε αυτή τη φάση, δεδομένου του τεράστιου χάσματος που χωρίζει τις δύο πλευρές.
Για τον Τραμπ, το κρίσιμο θέμα είναι να εξασφαλίσει μια συμφωνία για τον περιορισμό του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος κάπως καλύτερη (για την Αμερική και το Ισραήλ) από εκείνη που πέτυχε ο Ομπάμα το 2015. Ενα πολυετές μορατόριουμ του Ιράν στο ιρανικό πρόγραμμα και η μεταφορά στο εξωτερικό (ίσως στη Ρωσία) του ιρανικού αποθέματος ισχυρά εμπλουτισμένου ουρανίου, θα ήταν ίσως μια κάποια λύση.
Ωστόσο οι Ιρανοί, οι οποίοι θεωρούν ότι βρίσκονται σε πλεονεκτική θέση, ζητούν πολύ επώδυνα για τις ΗΠΑ ανταλλάγματα: εγγυήσεις για οριστικό τερματισμό του πολέμου σε Ιράν και Λίβανο, κατάργηση όλων των αμερικανικών κυρώσεων, απελευθέρωση των «παγωμένων» περιουσιακών τους στοιχείων και νομιμοποίηση ενός νέου καθεστώτος στα Στενά του Ορμούζ, που θα τους επιτρέπει να επιβάλλουν διόδια.
Ο παράγων Εμιράτα
Ακόμη κι αν η κυβέρνηση Τραμπ αποφάσιζε να συναντήσει το Ιράν στα μισά του δρόμου, είναι απίθανο να τον ακολουθούσε ο Μπέντζαμιν Νετανιάχου. Επιπλέον, ένας νέος αστάθμητος παράγοντας ήρθε να προστεθεί στη διάρκεια αυτής της κρίσης, στο πρόσωπο των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Αυτή η χώρα των 11 εκατομμυρίων, από τα οποία το 90% είναι αλλοδαποί, λειτουργεί πια ανοιχτά ως σύμμαχος του Ισραήλ, στρατιώτες του οποίου βρίσκονται στα εδάφη της για να χειριστούν το αντιπυραυλικό σύστημα Iron Dome.
Η πρόσφατη αποχώρησή της από τον ΟΠΕΚ, πέραν της οικονομικής σκοπιμότητας, είχε και τη γεωστρατηγική της διάσταση. Εχοντας δεχτεί κατά τον πρόσφατο πόλεμο περισσότερα ιρανικά βλήματα στο έδαφός τους ακόμη και από το Ισραήλ, τα Εμιράτα (όπως και το Μπαχρέιν) πιέζουν τον Τραμπ «να τελειώσει τη δουλειά που ξεκίνησε» και τρέμουν στην ιδέα ότι μπορεί να βρεθούν απέναντι σε ένα περισσότερο ισχυρό και λιγότερο απομονωμένο Ιράν.
Υπό αυτούς τους όρους, το καλύτερο που θα μπορούσε να περιμένει κανείς είναι να επαληθευτούν οι φήμες για μια περιορισμένη, προσωρινή συμφωνία κατάπαυσης του πυρός, υπό τη μορφή ενός λακωνικού μνημονίου συνεννόησης, με τα κρίσιμα ζητήματα να γίνονται αντικείμενο εντατικών διαπραγματεύσεων σε ορίζοντα ενός μήνα. Σε κάθε περίπτωση, η εξαιρετική δυσκολία που συναντά η Αμερική, με στρατιωτικό προϋπολογισμό ενός τρισ. δολαρίων, να υποτάξει μια μεσαία περιφερειακή δύναμη σαν το Ιράν, που δαπανά για τον στρατό της 100 φορές λιγότερα, αποτελεί αδιάψευστο δείκτη για τη δυσμενή μετατόπιση στα όρια της αμερικανικής ισχύος.
Από τον Μπους στον Τραμπ
Η σύγκριση των τριών πολέμων που εξαπέλυσε η Αμερική στον Περσικό Κόλπο τα τελευταία 35 χρόνια είναι διδακτική. Το 1991, ο «πλανητάρχης» Τζορτζ Μπους ο πρεσβύτερος εξαπέλυσε τον πόλεμο κατά του Ιράκ με κάλυψη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, επικεφαλής μιας διεθνούς συμμαχίας 41 κρατών, με σημαντικές συμβολές στα στρατιωτικά βάρη από τη Βρετανία, τη Σαουδική Αραβία και την Αίγυπτο. Η Αμερική νίκησε κατά κράτος και στο στρατιωτικό και στο πολιτικό επίπεδο.
Το 2003, ο υιός Μπους επιτέθηκε εκ νέου στο Ιράκ χωρίς κάλυψη του ΟΗΕ, σε σύγκρουση με ορισμένους παραδοσιακούς συμμάχους των ΗΠΑ όπως η Γερμανία, η Γαλλία, ο Καναδάς και η Νέα Ζηλανδία, αν και εξασφάλισε τη βοήθεια άλλων, όπως η Βρετανία, η Πολωνία και η Αυστραλία. Η Αμερική νίκησε και πάλι στρατιωτικά, αλλά σε βάθος χρόνου έχασε πολιτικά, με τη σιιτική πλειοψηφία του Ιράκ να επηρεάζεται καταλυτικά από το ομόδοξο Ιράν.
Αυτή τη χρονιά, ο Ντόναλντ Τραμπ, ο άνθρωπος που βγήκε δύο φορές πρόεδρος καταγγέλλοντας τους ατέρμονες πολέμους στη Μέση Ανατολή, παγιδεύτηκε σε μια απρόκλητη σύγκρουση με το Ιράν, παντελώς απομονωμένος από όλους τους παραδοσιακούς συμμάχους των ΗΠΑ, με μόνη εξαίρεση το Ισραήλ. Ο πόλεμος κατέληξε σε στρατιωτικό τέλμα και πολιτικό φιάσκο. Ιδού πώς περιγράφει την κατάσταση ένα από τα πιο διάσημα γεράκια των Αμερικανών νεοσυντηρητικών, ο Ρόμπερτ Κέιγκαν στο περιοδικό The Atlantic, κάτω από τον τίτλο «Η Αμερική είναι τώρα υπερδύναμη-παρίας»: «Οποτε και όπως λήξει ο πόλεμος με το Ιράν, έχει ήδη αναδείξει και μεγεθύνει τους κινδύνους μιας νέας, πολυπολικής διεθνούς τάξης: μεγαλύτερα ρήγματα ανάμεσα στις ΗΠΑ και πρώην συμμάχους της, ενίσχυση των επεκτατικών μεγάλων δυνάμεων, Ρωσίας και Κίνας, επιτάχυνση του παγκόσμιου πολιτικού και οικονομικού χάους και μια Αμερική ασθενέστερη και περισσότερο απομονωμένη από κάθε άλλη φορά μετά τη δεκαετία του 1930».
