Ψήφισμα που ζητά την καθιέρωση ενός ενιαίου ευρωπαϊκού ορισμού του βιασμού βασισμένου στην απουσία συναίνεσης ενέκρινε σήμερα το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Με ευρεία πλειοψηφία 447 ψήφων υπέρ, έναντι 160 κατά και 43 αποχών, οι ευρωβουλευτές έστειλαν μήνυμα στα κράτη-μέλη και στην Κομισιόν ότι η πολιτική προστασία των θυμάτων έμφυλης βίας δεν μπορεί να παραμένει κατακερματισμένη.
Στον πυρήνα της πρότασης βρίσκεται η αρχή ότι κάθε σεξουαλική πράξη χωρίς ελεύθερη, ρητή συναίνεση πρέπει να θεωρείται βιασμός.
Το Κοινοβούλιο υπογραμμίζει πως η σιωπή, η απουσία αντίστασης ή ακόμη και η έλλειψη ενός σαφούς «όχι» δεν μπορούν να εκλαμβάνονται ως συναίνεση. Παράλληλα, τονίζεται ότι προηγούμενες σχέσεις ή ακόμη και ο γάμος δεν συνιστούν αυτομάτως συγκατάθεση.
Η προσέγγιση αυτή ευθυγραμμίζεται με τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, που έχει ήδη κυρωθεί από την πλειονότητα των κρατών-μελών, καθώς και με το μοντέλο «μόνο το ναι σημαίνει ναι», που υιοθέτησε η Ισπανία το 2022.
Παρά τη γενικότερη πρόοδο, η εικόνα στην Ευρωπαϊκή Ενωση παραμένει ανομοιογενής. Συγκεκριμένα, σε 17 από τα 27 κράτη-μέλη η έλλειψη συναίνεσης αποτελεί ήδη βασικό στοιχείο στον ορισμό του βιασμού. Ωστόσο, σε αρκετές χώρες εξακολουθεί να κυριαρχεί μια προσέγγιση που βασίζεται στη χρήση βίας ή απειλής.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η Εσθονία και η Λετονία, όπου απαιτείται απόδειξη εξαναγκασμού, καθώς και η Ρουμανία, όπου η έμφαση δίνεται στην αδυναμία του θύματος να εκφράσει συναίνεση. Σε άλλες χώρες, όπως η Ιταλία, η Ουγγαρία, η Σλοβακία και η Βουλγαρία, οι ορισμοί παραμένουν ασαφείς και συχνά εξαρτώνται από την ερμηνεία των δικαστηρίων.
Αυτή η νομική ασάφεια συνεπάγεται υψηλό βάρος απόδειξης για τα θύματα και συχνά οδηγεί σε δευτερογενή θυματοποίηση.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η στάση χωρών όπως η Γαλλία, οι οποίες αντιτάχθηκαν στην ενσωμάτωση ενός ενιαίου ορισμού στο ευρωπαϊκό δίκαιο, επικαλούμενες ζητήματα εθνικής αρμοδιότητας στο ποινικό δίκαιο. Παρότι το Παρίσι έχει πλέον προχωρήσει σε εθνικές μεταρρυθμίσεις προς την κατεύθυνση της συναίνεσης, παραμένει επιφυλακτικό απέναντι σε μια δεσμευτική ευρωπαϊκή ρύθμιση.
Η αντίθεση αυτή ήταν καθοριστική και για τον αποκλεισμό του ορισμού του βιασμού από την οδηγία του 2024 για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών, γεγονός που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από οργανώσεις και ευρωβουλευτές.
Πάντως, η εισηγήτρια της Επιτροπής Πολιτικών Ελευθεριών Εβιν Ιντσίρ ήταν κατηγορηματική. «Είναι τόσο ηθικά όσο και νομικά απαράδεκτο το γεγονός ότι οι γυναίκες δεν προστατεύονται σε ολόκληρη την Ε.Ε. από νόμους με την αρχή “μόνο το ναι σημαίνει ναι”… Ηρθε η ώρα να θεσπίσουμε έναν κοινό ευρωπαϊκό ορισμό του βιασμού με βάση την απουσία ελεύθερης και ανακλητής συναίνεσης», σημείωσε.
Από την πλευρά της, η εισηγήτρια της Επιτροπής Δικαιωμάτων των Γυναικών Γιοάνα Σούρινγκ-Βιέλγκους υπογράμμισε τη διάσταση του προβλήματος τονίζοντας ότι «μία στις τρεις γυναίκες στην Ε.Ε. έχει υποστεί έμφυλη βία… Το Κοινοβούλιο υψώνει τη φωνή του υπέρ της δικαιοσύνης, καλώντας την Επιτροπή να προτείνει νομοθεσία ώστε να υπερβούμε παρωχημένους νόμους».
Το ζήτημα, πάντως, του ορισμού του βιασμού δεν είναι απλώς νομικό, αλλά βαθιά πολιτικό και κοινωνικό. Η απουσία ενιαίου πλαισίου δημιουργεί άνισα επίπεδα προστασίας για τα θύματα στην Ευρώπη, ενώ ταυτόχρονα αντικατοπτρίζει διαφορετικές πολιτισμικές και νομικές αντιλήψεις για τη συναίνεση και τη σεξουαλική αυτονομία.
Σύμφωνα με τον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ενωσης, περίπου το 5% των γυναικών στην Ε.Ε. έχει υποστεί βιασμό μετά την ηλικία των 15 ετών, ένα στοιχείο που ενισχύει την πίεση για κοινή δράση.
Η επόμενη κίνηση ανήκει πλέον στην Κομισιόν, η οποία καλείται να καταθέσει συγκεκριμένη νομοθετική πρόταση. Ωστόσο, η έγκρισή της θα απαιτήσει τη συναίνεση των κρατών-μελών στο Συμβούλιο της Ε.Ε., μια διαδικασία που θεωρείται πολιτικά δύσκολη και ενδέχεται να προκαλέσει νέες εντάσεις, όπως συνέβη το 2024.
Παράλληλα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζητά: ενίσχυση των υπηρεσιών στήριξης θυμάτων (ιατρική, ψυχολογική και νομική), υποχρεωτική εκπαίδευση επαγγελματιών πρώτης γραμμής, ευρωπαϊκές εκστρατείες ενημέρωσης για τη συναίνεση και την αποδόμηση μύθων γύρω από τον βιασμό.
