Ο καθηγητής του πανεπιστημίου της Τεχεράνης Μοχάμαντ Μαραντί βρέθηκε το περασμένο Σαββατοκύριακο στο Ισλαμαμπάντ, ως μέλος της ιρανικής αντιπροσωπείας στις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις με τους Αμερικανούς. Οπως αφηγούνταν ο ίδιος σε αμερικανικό κανάλι του YouTube, οι εκπρόσωποι του Ιράν πήγαν στο Πακιστάν έχοντας συνείδηση ότι ήταν πιθανό να μη γυρίσουν ποτέ πίσω. Λίγες μέρες νωρίτερα, στις 8 Απριλίου, ο αρθρογράφος της Washington Post Μαρκ Θίσεν πρότεινε μέσω της στήλης του να εξοντωθούν οι Ιρανοί εκπρόσωποι σε περίπτωση μη αποδοχής των αμερικανικών απαιτήσεων. Στην πτήση της επιστροφής, οι Ιρανοί συνοδεύονταν για λόγους προστασίας από σχεδόν 20 μαχητικά αεροπλάνα του Πακιστάν, αλλά ο φόβος της κατάρριψης από εχθρικό πύραυλο ήταν τόσο έντονος που τους ώθησε να προσγειωθούν στη Μασάντ, στη βορειοανατολική εσχατιά της χώρας, προς τα σύνορα με το Τουρκμενιστάν και το Αφγανιστάν, και να καλύψουν τα 740 χιλιόμετρα που τους χώριζαν από την Τεχεράνη σιδηροδρομικώς.
Η άγονη έκβαση των διαπραγματεύσεων έφερε επί θύραις το ενδεχόμενο κατάρρευσης της δεκαπενθήμερης εκεχειρίας, η οποία εκπνέει την Τετάρτη. Οι φόβοι μεγεθύνθηκαν από την απόφαση του Ντόναλντ Τραμπ να επιβάλει, από την περασμένη Δευτέρα, καθολικό ναυτικό αποκλεισμό του Ιράν, κίνηση που ισοδυναμεί με πράξη πολέμου. Το Ιράν απείλησε ότι θα απαντήσει με πλήγματα εναντίον των αμερικανικών πολεμικών πλοίων και με το κλείσιμο, πέραν των Στενών του Ορμούζ, της Ερυθράς Θάλασσας και της Θάλασσας του Ομάν, αν και απέφυγε να υλοποιήσει τις απειλές του.
Αλλά και ο Τραμπ, όχι μόνο δεν τόλμησε, για προφανείς λόγους, να κάνει ρεσάλτο σε κανένα από τα τάνκερ που βγήκαν από το Ορμούζ με κατεύθυνση την Κίνα και την Ινδία, αλλά υπέστη μία ακόμη από τις συνήθεις, πλέον, οβιδιακές μεταμορφώσεις του την Πέμπτη. Δήλωσε ότι οι σχέσεις των ΗΠΑ με το Ιράν είναι «πολύ καλές αυτή τη στιγμή», ότι πιθανότατα θα επαναληφθούν σύντομα οι διαβουλεύσεις στο Ισλαμαμπάντ και ότι προτίθεται να ταξιδέψει και αυτός στην πακιστανική πρωτεύουσα εφόσον υπάρξει συμφωνία.
Επιπλέον, επέβαλε στο Ισραήλ να αποδεχθεί εκεχειρία δέκα ημερών στον Λίβανο, κάτι που επίμονα απαιτούσε η Τεχεράνη ως προϋπόθεση για οποιαδήποτε συμφωνία, καθιστώντας σαφές πόσο επειγόταν να κλείσει το κεφάλαιο αυτού του ατυχέστατου για τη χώρα του πολέμου. Επειτα από αυτή την εξέλιξη, το Ιράν άνοιξε, απόγευμα Παρασκευής, τα Στενά του Ορμούζ, φέρνοντας πιο κοντά το ενδεχόμενο ειρηνευτικής συμφωνίας με τις ΗΠΑ.
Απόσταση «λίγων ιντσών»
Η δυνατότητα για κάτι τέτοιο εμφανιζόταν απολύτως ρεαλιστική το περασμένο Σαββατοκύριακο. Σύμφωνα με συγκλίνουσες περιγραφές Αμερικανών και Ιρανών αξιωματούχων, ύστερα από αλλεπάλληλους γύρους διαπραγματεύσεων οι δύο πλευρές απείχαν μόνο «λίγες ίντσες». Οι Ιρανοί είχαν βγάλει από το τραπέζι τις μαξιμαλιστικές αξιώσεις για αποχώρηση των αμερικανικών στρατευμάτων από τον Κόλπο και οι Αμερικανοί δεν επέμεναν στην εξίσου μαξιμαλιστική απαίτηση για περιορισμό του ιρανικού οπλοστασίου βαλλιστικών πυραύλων. Το Ιράν θα άνοιγε το Ορμούζ εφόσον εξασφάλιζε την άρση των αμερικανικών κυρώσεων που στραγγαλίζουν την οικονομία του.
Κάποια στιγμή, όμως, ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς, ο οποίος ηγούνταν της αμερικανικής αντιπροσωπείας, άλλαξε τόνο και ανέβασε απότομα τον πήχυ των απαιτήσεων – πιθανότατα, κατόπιν εντολής του Ντόναλντ Τραμπ. Υστερα από κάποια ώρα διέκοψε τις συνομιλίες και ανακοίνωσε το αδιέξοδο σε συνέντευξη Τύπου, επικαλούμενος μείζονες διαφωνίες για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα. Oταν έγιναν γνωστές οι λεπτομέρειες, όμως, οι εν λόγω διαφωνίες εμφανίζονταν οτιδήποτε άλλο παρά αγεφύρωτες. Οι ΗΠΑ είχαν υποχωρήσει από την αξίωση να παραιτηθεί στο διηνεκές το Ιράν από τον εμπλουτισμό ουρανίου και πρότειναν να αναστείλει τις σχετικές δραστηριότητες για 20 χρόνια, ενώ οι Ιρανοί δέχονταν αναστολή πέντε ετών – λίγο παζάρι ακόμη και θα τα έβρισκαν κάπου στη μέση.
Ο στόχος του Τραμπ – Πλέον ο Τραμπ επιδιώκει μια συμφωνία για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα, έστω οριακά «καλύτερη» για τις ΗΠΑ από την αντίστοιχη του Ομπάμα το 2015, την οποία ακύρωσε ο νυν πρόεδρος το 2018.
Παρ’ όλα αυτά, ο Τραμπ διέταξε τον Βανς να τα μαζέψει και να γυρίσει πίσω, ενώ την επομένη το Πεντάγωνο έστελνε και τρίτο αεροπλανοφόρο στα νερά της Μέσης Ανατολής, επαναφέροντας την απειλή των χερσαίων επιχειρήσεων. Το ερώτημα που έμεινε αναπάντητο ήταν: με ποιον τελικό στόχο; Τη μεγιστοποίηση της πίεσης για την εξασφάλιση της καλύτερης δυνατής συμφωνίας ή την κλιμάκωση του πολέμου;
Εάν, για την οικονομία της συζήτησης, δεχθούμε ότι ο Τραμπ δεν έχει χάσει τελείως τα λογικά του, θα είναι δύσκολο να δεχθούμε τη δεύτερη εκδοχή. Λογικά, ο Αμερικανός πρόεδρος, παρ’ όλες τις κομπορρημοσύνες του, πρέπει να τρέμει στην ιδέα ότι θα χρειαστεί να επιστρέψει στον πόλεμο, καθώς οι επιπτώσεις για την παγκόσμια οικονομία θα είναι εφιαλτικές, όπως προειδοποίησε και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, την περασμένη Τρίτη.
Επιπλέον, μια κλιμάκωση των επιχειρήσεων θα συνοδευόταν από σημαντική αύξηση των απωλειών για τον αμερικανικό στρατό και θα οδηγούσε τις ΗΠΑ σε ακόμη περισσότερο καταθλιπτική διεθνή απομόνωση. Hδη η μέχρι πρότινος απολύτως πιστή Ιαπωνία βρίσκεται στα κάγκελα, πράγμα όχι περίεργο, αφού η χώρα εισάγει το 95% των πετρελαίων της από τον Κόλπο, ενώ οι Ευρωπαίοι –με τη συμμετοχή και της Γερμανίας αυτή τη φορά– συζητούν σοβαρά τη δημιουργία ενός «Ευρωπαϊκού ΝΑΤΟ», θεωρώντας ότι το διαζύγιο με τις ΗΠΑ είναι αναπότρεπτο, όπως μας πληροφόρησε η Wall Street Journal.
Οι μετέπειτα εξελίξεις έδειξαν ότι ο Τραμπ ήταν όντως αποφασισμένος να τερματίσει τον πόλεμο και απλώς έπαιζε τα τελευταία του χαρτιά επιδιώκοντας μια συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα, έστω και οριακά «καλύτερη» για την Αμερική από την αντίστοιχη που έκλεισε ο Ομπάμα το 2015. Φαίνεται ότι το Ιράν μπορεί να του κάνει τη χάρη, καθώς, παρά το στρατηγικό πλεονέκτημα που εξασφάλισε με την αποτελεσματική του αντίσταση, πιέζεται και αυτό από τις οικονομικές επιπτώσεις του πολέμου, οι οποίες κορυφώνονται από τον ναυτικό αποκλεισμό. Τα τελευταία ρεπορτάζ έλεγαν ότι οι δύο πλευρές κλίνουν προς μια συμφωνία όπου η Ουάσιγκτον θα «ξεπαγώσει» ιρανικά περιουσιακά στοιχεία αξίας 20 δισ. δολαρίων, με αντάλλαγμα να παραδώσει το Ιράν στις ΗΠΑ ή σε τρίτη χώρα τα 440 κιλά ισχυρά εμπλουτισμένου ουρανίου που διαθέτει.
Υπάρχουν όμως πολλοί παράγοντες που μπορούν να τινάξουν την εκεχειρία στον αέρα. Χθες οι Ιρανοί απείλησαν ότι θα ξανακλείσουν τα Στενά αν δεν αρθεί ο αμερικανικός ναυτικός αποκλεισμός, ενώ η Τεχερανη διέψευσε τον ισχυρισμό Τραμπ στην πλατφόρμα του ότι υπάρχει συμφωνία για το εμπλουτισμένο ουράνιο».
Ο αστάθμητος παράγοντας
Απομένει βέβαια ο αστάθμητος παράγοντας Ισραήλ. Ο Νετανιάχου εκτέθηκε ανεπανόρθωτα, καθώς ο Τραμπ του επέβαλε για τρίτη φορά, ύστερα από τα προηγούμενα της Γάζας και του Ιράν, μια κατάπαυση του πυρός, αυτή τη φορά στον Λίβανο, με την οποία ήταν κατηγορηματικά αντίθετο το Ισραήλ, καθώς δεν είχε πετύχει κανέναν από τους στόχους του. Ο αφοπλισμός της Χεζμπολάχ παραμένει πέρα από τη γραμμή του ορίζοντα και η ισραηλινή κοινή γνώμη αναρωτιέται γιατί έπρεπε να χαθούν 13 Ισραηλινοί στρατιώτες και δύο άμαχοι χωρίς να εξασφαλιστεί μια μόνιμη λύση στα βόρεια σύνορα.
Ασφαλώς ο Νετανιάχου θα αμυνθεί απέναντι στα δηλητηριώδη βέλη της αντιπολίτευσης επικαλούμενος τη μικρή «ζώνη ασφαλείας» που δημιούργησε σε βάθος τριών έως πέντε χιλιομέτρων από τα σύνορα. Τις τελευταίες ώρες πριν από την εκεχειρία προσπάθησε λυσσαλέα να περιλάβει σε αυτή τη ζώνη την Μπιντ Τζμπέιλ, μια μικρή πόλη μεγάλης συμβολικής σημασίας, καθώς ο ισραηλινός στρατός είχε αποτύχει να την αποσπάσει από τη Χεζμπολάχ στους πολέμους του 2006 και του 2024.
Σε κάθε περίπτωση, όμως, η πολιτική θέση του Νετανιάχου είναι πλέον άκρως επισφαλής, αλλά τα περιθώριά του να ανατινάξει τις εύθραυστες εκεχειρίες εμφανίζονται περιορισμένα. Την Παρασκευή ο Τραμπ προειδοποίησε με ανάρτησή του ότι η Αμερική «ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΙ» (με κεφαλαία) στο Ισραήλ να βομβαρδίσει ξανά τον Λίβανο, προσθέτοντας: «Ως εδώ»! Θα μπορούσε να εικάσει κανείς ότι ο Αμερικανός πρόεδρος αισθάνεται εξοργισμένος με τον Νετανιάχου και τον διευθυντή της Μοσάντ, Νταβίντ Μπαρνέα, που τον έσυραν σε έναν ατυχή πόλεμο, υποσχόμενοι γρήγορη κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος, αν και δεν θα έπρεπε να μέμφεται παρά τον εαυτό του και την ευπιστία του. Σε κάθε περίπτωση, οι σχέσεις της Αμερικής με το Ισραήλ είναι πολύ πιθανό να επανακαθοριστούν μετά τη λήξη αυτού του πολέμου, με τρόπο που δεν θα αρέσει καθόλου στον Νετανιάχου.
