Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης «κάθονται» στο εδώλιο του Ανώτερου Δικαστηρίου του Λος Αντζελες, σε μία υπόθεση που εξετάζει τα αίτια περιπτώσεων εθισμού στο Διαδίκτυο.
Ολα ξεκίνησαν από μία αγωγή που κατέθεσε μια 20χρονη γυναίκα εναντίον του Instagram της Meta και του YouTube της Google, με την κατηγορία ότι οι τεχνολογικοί κολοσσοί βελτιστοποίησαν τα προϊόντα τους (σ.σ. τους αλγόριθμούς τους) με τρόπο που έβλαψε την ψυχική και σωματική της υγεία.
Παγκοσμίως, τρία δισεκατομμύρια άνθρωποι χρησιμοποιούν το Facebook τουλάχιστον μία φορά τον μήνα και άλλα τρία δισεκατομμύρια επισκέπτονται το Instagram. Και οι δύο πλατφόρμες ελέγχονται από την ίδια εταιρεία (Meta) και τον ίδιο άνθρωπο (Μαρκ Ζούκερμπεργκ). Αν προσθέσει κανείς το YouTube, το TikTok και μερικές ακόμη πλατφόρμες, συμπληρώνεται το διαδικτυακό μωσαϊκό που, μέσα σε λιγότερο από μία γενιά, κατάφερε να συνδεθεί άρρηκτα με την καθημερινότητα.
Η γενιά της οθόνης
Η Κέιλι, η νεαρή ενάγουσα της υπόθεσης, είχε γεννηθεί περίπου την ίδια εποχή που ξεκίνησε το YouTube, το 2005. Στην ηλικία των 6 ετών χρησιμοποιούσε ήδη την πλατφόρμα και η ζωή της, που ήταν γεμάτη κακοποίηση, την εξώθησε στη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Το αν τα social media την έβλαψαν περισσότερο ή αν τη βοήθησαν να «γλιτώσει από τα χειρότερα», αποτελεί τον πυρήνα της δίκης.
Οι τελικές αγορεύσεις στην υπόθεση ξεκίνησαν την Πέμπτη και θα ακολουθήσει η σύσκεψη των ενόρκων για την ετυμηγορία. Ομως, ακόμη κι αν η Κέιλι κερδίσει, η όποια αποζημίωση πιθανότατα θα αργήσει καθώς είναι σχεδόν βέβαιο πως η Meta και το YouTube θα ασκήσουν έφεση.
Προσδοκίες και σκάνδαλα
Οταν η Κέιλι μπήκε για πρώτη φορά στον κόσμο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η Σίλικον Βάλεϊ βρισκόταν στο απόγειό της. Οι άνθρωποι ήταν γοητευμένοι από τις ιστοσελίδες, τις φιλοδοξίες και τη ρητορική της. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είχαν μάλιστα πιστωθεί την πυροδότηση των εξεγέρσεων της Αραβικής Ανοιξης στις αρχές της δεκαετίας του 2010. Ο Ζούκερμπεργκ, ιδρυτής του Facebook, έλεγε ότι μία από τις αποστολές της εταιρείας του ήταν να «φέρει τον κόσμο πιο κοντά». Ελάχιστοι προειδοποιούσαν ότι αυτό ίσως, σε ορισμένες περιπτώσεις, να μην ήταν η καλύτερη ιδέα.
Το Facebook, που αργότερα μετονομάστηκε σε Meta, βρέθηκε στο επίκεντρο έντονης διαμάχης πριν από οκτώ χρόνια λόγω ενός σκανδάλου για την προστασία προσωπικών δεδομένων. Ο Ζούκερμπεργκ κλήθηκε να καταθέσει στο Κογκρέσο και άφησε τότε ανοιχτό το ενδεχόμενο αλλαγών.
«Η θέση μου δεν είναι ότι δεν πρέπει να υπάρχει καμία ρύθμιση», είχε πει. «Καθώς το διαδίκτυο γίνεται όλο και πιο σημαντικό για τη ζωή των ανθρώπων, το πραγματικό ερώτημα είναι ποια είναι η σωστή ρύθμιση – όχι αν πρέπει να θεσμοθετηθεί».
Την εποχή εκείνη, η εταιρεία του αποτιμάτο περίπου στα 500 δισεκατομμύρια δολάρια. Σήμερα αξίζει τρεις φορές περισσότερο. Η χρήση των υπηρεσιών της έχει εκτοξευθεί, όπως και τα έσοδα και τα κέρδη. Παρά την τεράστια κριτική, τους πληροφοριοδότες, τα αποκαλυπτικά βιβλία και μια ομοσπονδιακή έρευνα για μονοπωλιακές πρακτικές, η απήχηση των πλατφορμών της Meta (που περιλαμβάνουν το WhatsApp, το Messenger και το Threads) διευρύνεται ακάθεκτα.
Για την περιορισμένη κάλυψη της υπόθεσης της Κέιλι από τα ΜΜΕ, ευθύνεται εν μέρει μία σειρά δικαστικών περιορισμών. Αν και πρόκειται για την πρώτη από χιλιάδες νομικές προσφυγές κατά των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που θα εξεταστούν από ενόρκους, η διαδικασία δεν αφήνει πολλές λεπτομέρειες να συζητηθούν δημόσια.
Η ταυτότητα της Κέιλι προστατεύθηκε από το δικαστήριο λόγω του νεαρού της ηλικίας της. Η νέα γυναίκα κατέθεσε και προσέλκυσε σχετικά μεγάλο ακροατήριο, αλλά δεν υπήρξε βίντεο της κατάθεσής της που θα μπορούσε να τεμαχιστεί σε σύντομα αποσπάσματα για να γίνει viral. Η αίθουσα στην οποία εκδικάζει την υπόθεση η δικαστής Κάρολιν Κουλ αποτελεί ένα «αποστειρωμένο περιβάλλον» που προστατεύει τη νομική διαδικασία. Ακόμη και τα πρακτικά της δίκης δεν ήταν εύκολα διαθέσιμα αναφέρουν οι New York Times.
Kατά τη διάρκεια των καταθέσεων διαφάνηκε η ουσία της σύγκρουσης ανάμεσα σε δύο βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις που βρέθηκαν αντιμέτωπες στην αίθουσα του δικαστηρίου.
Η πρώτη οπτική γωνία είναι ότι η ζωή και οι επιλογές των ανθρώπων απειλούνται από κάποια «συμπαιγνία» – η κυβέρνηση, κακόβουλοι παράγοντες ή, στην προκειμένη περίπτωση, η Σίλικον Βάλεϊ. «Αυτή η υπόθεση αφορά δύο από τις πλουσιότερες εταιρείες στην ιστορία, οι οποίες έχουν σχεδιάσει εργαλεία για να εθίζουν τους εγκεφάλους των παιδιών», δήλωσε στο δικαστήριο ο δικηγόρος της Κέιλι, Μαρκ Λανιέ.
Η άλλη αντίληψη είναι ότι τα προβλήματα του καθενός είναι δική του υπόθεση. Το βασικό επιχείρημα των εναγομένων είναι ότι η Κέιλι και όλοι οι υπόλοιποι είναι υπεύθυνοι για τον εαυτό τους και την ευημερία τους. Η Meta υποστηρίζει ότι βελτιώνει διαρκώς το Instagram ώστε να είναι όχι μόνο καλύτερο αλλά και ασφαλέστερο. Το YouTube υποστηρίζει ότι δεν είναι καν εταιρεία κοινωνικής δικτύωσης.
Εθισμός και ορισμοί
Τι σημαίνει «εθισμός» όταν εφαρμόζεται στη χρήση ψηφιακών υπηρεσιών; Είναι απλώς μια ανεδαφική ταμπέλα, απαντούν οι εταιρείες.
«Είμαι σίγουρος ότι έχω πει πως είμαι εθισμένος σε μια σειρά του Netflix όταν την παρακολούθησα μονορούφι αργά ένα βράδυ, αλλά δεν νομίζω ότι αυτό είναι το ίδιο με την κλινική εξάρτηση», κατέθεσε χαρακτηριστικά ο Ανταμ Μοσέρι, επικεφαλής του Instagram.
Αλλοι έχουν πιο αυστηρή άποψη. Ο Δανός ερευνητής βιοτεχνολογίας και συγγραφέας του βιβλίου “Super Stimulated”, Νίκολας Μπρέντμποργκ, που υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη βιολογία επηρεάζεται από εταιρείες τεχνολογίας και τροφίμων, δήλωσε σε συνέντευξη ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης «προκαλούν καταναγκαστικές συμπεριφορές σε ανθρώπους που δεν μπορούν να τις ελέγξουν».
«Είναι σαφές ότι κερδίζουν χρήματα δημιουργώντας εθιστικά προϊόντα», είπε για τις εταιρείες τεχνολογίας. «Και είναι σαφές ότι αυτά τα προϊόντα μπορούν να έχουν αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία των χρηστών».
Οι αριθμοί των συνηθειών
Υπάρχουν πολλά ανησυχητικά σημάδια: Ο χρόνος που περνούν οι νέοι ηλικίας 18 έως 29 ετών με φίλους είχε ήδη αρχίσει να μειώνεται πριν από την πανδημία. Σήμερα είναι κάτω από το μισό σε σχέση με το 2010, περίπου την εποχή που τα smartphones άρχισαν να διαδίδονται.
«Αν κοιτάξει κανείς τα στοιχεία για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, είναι σαφές ότι οι επικριτές τους δεν κερδίζουν», είπε ο Μπρέντμποργκ. «Ο χρόνος μπροστά στις οθόνες εκτοξεύεται στη Βραζιλία, τη Νότια Αφρική, τις Φιλιππίνες. Αυτές οι εταιρείες είναι οι πιο ισχυρές οντότητες σε ολόκληρο τον πλανήτη».
Πριν από μισό αιώνα, η Big Tobacco ήταν σχεδόν εξίσου ισχυρή με τη σημερινή Big Tech. Στην εναρκτήρια αγόρευσή του, ο Λανιέ παρομοίασε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με τα τσιγάρα. Το κάπνισμα στις ΗΠΑ άρχισε να μειώνεται όταν η κυβέρνηση δήλωσε ότι είναι επιβλαβές για την υγεία. Καθώς η κοινωνία απομακρύνθηκε από τον καπνό, ακολούθησαν αγωγές κατά των εταιρειών καπνού.
Το μεγάλο εμπόδιο
Ωστόσο, η εφαρμογή της ίδιας στρατηγικής εναντίον των μέσων κοινωνικής δικτύωσης παρουσιάζει δυσκολίες. Το Αρθρο 230 του Νόμου περί Ευπρέπειας στις Επικοινωνίες προστατεύει τις διαδικτυακές πλατφόρμες από ευθύνη για όσα λένε οι χρήστες τους. Οι σημερινές αγωγές, συμπεριλαμβανομένης αυτής της Κέιλι, προσπαθούν να παρακάμψουν αυτό τον σκόπελο, εστιάζοντας όχι στο περιεχόμενο αλλά στον σχεδιασμό των πλατφορμών. Η ατελείωτη κύλιση της οθόνης (infinite scrolling), για παράδειγμα, είναι μια σχεδιαστική επιλογή που σημαίνει ότι οι χρήστες δεν φτάνουν ποτέ στο τέλος της ροής περιεχομένου τους. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι αυτό ενθαρρύνει έναν τύπο συμπεριφοράς που μοιάζει με εθισμό. Ισως όμως να μην είναι αρκετό.
«Η Πρώτη Τροπολογία και το Αρθρο 230 περιπλέκουν τον τρόπο με τον οποίο οι ενάγοντες μπορούν να παρουσιάσουν τις θέσεις τους», δήλωσε ο Γκλεν Κοέν, καθηγητής στη Νομική Σχολή του Χάρβαρντ που μελετά τις νέες τεχνολογίες. «Ακόμη και μια νίκη ενώπιον των ενόρκων μπορεί να μην αντέξει σε έφεση».
Ενώ η υπόθεση της Κέιλι εκδικαζόταν, μια άλλη προσπάθεια περιορισμού της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από νέους υπέστη πλήγμα. Ενας νόμος για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που τέθηκε σε ισχύ στη Βιρτζίνια τον Ιανουάριο –και απαιτεί γονική συγκατάθεση για χρήστες κάτω των 16 ετών ώστε να χρησιμοποιούν τις πλατφόρμες για περισσότερο από μία ώρα την ημέρα– μπλοκαρίστηκε τον περασμένο μήνα από δικαστή, ύστερα από προσφυγή εταιρειών τεχνολογίας μέσω της εμπορικής οργάνωσης NetChoice.
Αλλαγή περιεχομένου
Και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διαρκώς εξελίσσονται. Ο Ερικ Γκόλντμαν, καθηγητής Νομικής στο Πανεπιστήμιο της Σάντα Κλάρα, προβλέπει ένα μέλλον όπου τα κοινωνικά δίκτυα θα μετατραπούν σε χιλιάδες κανάλια που απλώς εκπέμπουν προς τον χρήστη. Θα θυμίζουν την καλωδιακή τηλεόραση γύρω στο 1995: πανταχού παρούσα αλλά κάπως άτονη.
«Ολο το νόημα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είναι να μιλάμε μεταξύ μας», είπε ο Γκόλντμαν. «Αν αυτό γίνει υπερβολικά επικίνδυνο από νομική άποψη, τότε θα παραμείνει απλώς μέσο ενημέρωσης. Δεν θα είναι πια κοινωνικό».
Στο μέλλον, κάθε μορφή αλληλεπίδρασης μπορεί να γίνεται με μια μηχανή. Στο Facebook, περιεχόμενο που δημιουργείται από τεχνητή νοημοσύνη ήδη προωθείται περισσότερο από τις αναρτήσεις φίλων και συγγενών.
