Σε μια συνάντηση αποφοίτων πριν από χρόνια, ένας πρώην δάσκαλος ρώτησε τον Τζουζέπε Παρλατόρε τι κάνει τώρα στη ζωή του. Εκείνος του απάντησε ότι έχει πάρει αναπηρική σύνταξη. «Επαθες κάποιο ατύχημα;» ρώτησε ο δάσκαλος. Οταν ο Παρλατόρε εξήγησε ότι έχει ψυχική πάθηση, παρανοϊκή σχιζοφρένεια, ο δάσκαλος έκανε ενστικτωδώς ένα βήμα πίσω. «Α, τότε είσαι επικίνδυνος», θυμάται ο Παρλατόρε να του λέει ο δάσκαλος. Η ντροπή που τον κατέκλυσε εκείνη τη στιγμή δεν ήταν άγνωστη, λέει. Ηθελε να διαμαρτυρηθεί, να πει ότι δεν είναι επικίνδυνος, αλλά ήξερε ότι δεν είχε νόημα. Η ζωή του είχε μόλις συμπυκνωθεί σε ένα χονδροειδές στερεότυπο. «Εχω αυτή τη διάγνωση και έχω τις δυσκολίες μου», λέει ο Παρλατόρε. «Αλλά αυτό δεν με κάνει λιγότερο άνθρωπο».
Για χρόνια μετά τη διάγνωσή του, το 2009, ο 42χρονος σήμερα Παρλατόρε ένιωθε ότι η σχιζοφρένεια τον είχε αφανίσει, αφήνοντάς τον «λίγο-πολύ σαν φυτό», όπως λέει. Ομως πάλεψε σκληρά για να χτίσει μια ζωή πέρα από την ασθένειά του. Σήμερα είναι ένας από τους πιο γνωστούς υπερασπιστές της ψυχικής υγείας στη Δανία, συνεργαζόμενος με κορυφαίους κρατικούς αξιωματούχους για να αλλάξει ο τρόπος που η κοινωνία βλέπει την ψυχική ασθένεια. Η κυβερνητική πρωτοβουλία, που ονομάζεται «Eνας από εμάς», συνεργάζεται με ανθρώπους που αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής υγείας –τους αποκαλεί «πρεσβευτές»– προκειμένου να μοιραστούν τις ιστορίες τους σε σχολεία, νοσοκομεία και αστυνομικά τμήματα, με έμφαση στην ανάρρωση.
Σε έρευνα της Ε.Ε., το 2023, τα τρία τέταρτα των ερωτηθέντων δήλωσαν ότι οι άνθρωποι με ψυχική ασθένεια αντιμετωπίζονται ως λιγότερο ικανοί και λιγότερο χρήσιμοι στην κοινωνία από τους υπόλοιπους. Δεκαετίες ερευνών έχουν συνδέσει αυτό το στίγμα με υψηλότερο κόστος περίθαλψης, λιγότερες επαγγελματικές ευκαιρίες, αλλά και με καθυστέρηση στην αναζήτηση βοήθειας, χαμηλότερη ποιότητα φροντίδας, επιδείνωση των συμπτωμάτων και δυσκολότερη ανάρρωση. «Αν θέλουμε να βελτιώσουμε την ψυχιατρική περίθαλψη, πρέπει πρώτα να αντιμετωπίσουμε τον στιγματισμό», λέει ο Νιλς Σάντο, πρώην διευθυντής πρόληψης και ισότητας στη δανική Αρχή Υγείας.
Μεικτά αποτελέσματα
Οι εκστρατείες κατά του στίγματος έχουν μεικτά αποτελέσματα: συχνά αποδίδουν άμεσα, ωστόσο δυσκολεύονται να δημιουργήσουν διαρκή αλλαγή. Εως τώρα, τέτοιες εκστρατείες είχαν κυρίως μη κερδοσκοπικό χαρακτήρα, όμως δεν διέθεταν την απαραίτητη εμβέλεια ή χρηματοδότηση για να διατηρηθούν. Ετσι, το 2021 η Δανία ενέταξε το πρόγραμμα «Ενας από εμάς» στο υπουργείο Υγείας, λέει ο Σάντο, μετατρέποντας μια απλή πρωτοβουλία σε εθνική πολιτική. «Εχει τεράστια σημασία αν εμπλέκεται το κράτος ή όχι», λέει η Μπέρνις Πεσκοσολίδο, καθηγήτρια κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιντιάνα Μπλούμινγκτον. Παρ’ όλα αυτά, με ελάχιστα παρόμοια παραδείγματα στον κόσμο, παραμένει αβέβαιο αν η Δανία θα καταφέρει να μειώσει το στίγμα σε μόνιμη βάση ή αν και εδώ τα αρχικά οφέλη θα ξεθωριάσουν με τον καιρό.
Οι περισσότερες εκστρατείες κατά του στίγματος στηρίζονταν στην ευαισθητοποίηση του κοινού. Αλλά στον χώρο της ψυχικής υγείας η έρευνα δείχνει ότι «η ενημέρωση από μόνη της δεν αρκεί», λέει ο Πάτρικ Κόριγκαν, καθηγητής ψυχολογίας στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο του Ιλινόις. Η ενημέρωση μπορεί να καλλιεργήσει γνώση και συμπάθεια, αλλά συνήθως δεν αλλάζει τη βαθύτερη στάση, τουλάχιστον μακροπρόθεσμα. Αντίθετα, σύμφωνα με ανάλυση 216 συστηματικών ανασκοπήσεων που δημοσιεύθηκε το 2022, ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να μειωθεί το στίγμα της ψυχικής ασθένειας είναι η κοινωνική επαφή.
Οταν οι πρεσβευτές τού «Ενας από εμάς» μιλούν ανοιχτά για την πάθησή τους και την πορεία τους προς την ανάρρωση, προσφέρουν στο κοινό κάτι πιο ουσιαστικό από ένα στερεότυπο, λέει η Ανια Βέντελσμπι, υπεύθυνη του προγράμματος.
Οι αφηγήσεις τους είναι επίσης προσανατολισμένες στις λύσεις, όχι στα κατηγορώ, προσθέτει η Βέντελσμπι. «Ακόμα κι αν μιλούν για την πολύ άσχημη εμπειρία των διακρίσεων που συνάντησαν, οι πρεσβευτές πάντα λένε: “Μακάρι να είχε γίνει αλλιώς”», προσθέτει.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τους επαγγελματίες υγείας και τους αστυνομικούς, λέει η Ούλα Λίντγκρεν, περιφερειακή συντονίστρια του προγράμματος, γιατί «δεν συναντούν ποτέ τους ανθρώπους αυτούς όταν έχουν αναρρώσει – τους βλέπουν μόνο στη χειρότερη στιγμή τους», συχνά στην κορύφωση μιας κρίσης.
Στερεότυπα
Το στίγμα ακολουθεί συνήθως μια πορεία: από το στερεότυπο στην προκατάληψη και από εκεί στη διάκριση, λέει ο Κόριγκαν, και η κοινωνική επαφή μπορεί να σπάσει αυτή την αλυσίδα. Ομως η κοινωνική περιφρόνηση μπορεί και να εσωτερικευτεί, καθώς τα άτομα με ψυχική ασθένεια αρχίζουν να αμφιβάλλουν για την αξία τους και να αυτοκατηγορούνται.
Αυτός ο αυτοστιγματισμός, λέει ο Κόριγκαν, παγιδεύει τον άνθρωπο σε έναν φαύλο κύκλο ντροπής, με σκέψεις όπως: «Γιατί να ψάξω για δουλειά; Κάποιος σαν εμένα δεν αξίζει. Γιατί να προσπαθήσω να ζήσω μόνος μου; Κάποιος σαν εμένα δεν τα καταφέρνει».
Δεν υπάρχουν ακόμα έρευνες που να εξετάζουν αν το «Eνας από εμάς» έχει αλλάξει τη στάση του ευρύτερου κοινού ή το κοινωνικό στίγμα απέναντι στην ψυχική ασθένεια, αλλά ορισμένες αξιολογήσεις δείχνουν ότι το πρόγραμμα έχει επηρεάσει θετικά βασικές ομάδες επαγγελματιών. Σε έρευνα του 2025 σε 181 επαγγελματίες υγείας από τη σκανδιναβική εταιρεία συμβούλων NIRAS, το 85% δήλωσε ότι μερικές φορές ή συχνά αισθάνεται ότι δεν έχει επαρκείς γνώσεις όσον αφορά τους ασθενείς με ψυχικές διαταραχές. Η Γκέρτρουντ Oλγκααρντ, ανθρωπολόγος της NIRAS, αναφέρει ότι κάποιοι νοσοκόμοι περιέγραφαν τη φροντίδα ασθενών με σχιζοφρένεια ως «κάτι με το οποίο πρέπει απλώς να ξεμπερδέψω» ή έλεγαν: «Oσο λιγότερο χρόνο περνάω με τον ασθενή, τόσο το καλύτερο».
Μετά τη συνάντηση με τους πρεσβευτές, ωστόσο, η Oλγκααρντ διαπίστωσε ότι το 98% των επαγγελματιών υγείας ένιωθε λίγο ή πολύ καλύτερα προετοιμασμένο να αντιμετωπίσει και να φροντίσει ασθενείς με ψυχικές διαταραχές, ενώ το 89% είπε ότι σκοπεύει να αλλάξει συμπεριφορά απέναντί τους ώστε να μην τους στιγματίζει. Η έρευνα δεν εξέτασε κατά πόσον αυτή η αλλαγή διατηρήθηκε στον χρόνο ή μεταφράστηκε σε καλύτερες πρακτικές. Ωστόσο, σε μεταγενέστερες συνεντεύξεις, οι επαγγελματίες υγείας ανέφεραν ότι αναγνώριζαν τον εαυτό τους στις ιστορίες των πρεσβευτών και καταλάβαιναν καλύτερα τι σημαίνει να ζεις με στίγμα, λέει η Oλγκααρντ. «Είχε συναισθηματικό αντίκτυ-πο», θυμάται να λένε πολλοί.
