Αβάνα, τελευταίες ημέρες του Αυγούστου. Η είδηση ότι οι ΗΠΑ αναπτύσσουν στρατιωτικές δυνάμεις στην Καραϊβική ηχεί ανησυχητική, αλλά προσώρας δεν ανατρέπει τους καθημερινούς ρυθμούς στην πρωτεύουσα της Κούβας.
Λιγότερο από έξι μήνες μετά, ο σύμμαχος πρόεδρος της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο βρίσκεται έγκλειστος σε φυλακές των ΗΠΑ, ο Ντόναλντ Τραμπ έχει σκληρύνει το αμερικανικό εμπάργκο, η χώρα στενάζει από ελλείψεις -κυρίως σε καύσιμα– και το καθεστώς που εγκαθίδρυσαν ο Φιντέλ Κάστρο και οι «μουσάτοι» (barbudos) σύντροφοί του βρίσκεται ενώπιον ίσως της πιο δύσκολης καμπής στα 67 χρόνια ύπαρξής του.
«Εκτός αν είστε Γιάνκηδες»
Συμπτωματικά, τις ίδιες ημέρες του περασμένου Αυγούστου το Μουσείο της Επανάστασης παραμένει κλειστό για λόγους συντήρησης. Το ίδιο και το μαυσωλείο του Τσε στη Σάντα Κλάρα. Ο «επαναστατικός τουρισμός» μοιάζει πια να έχει θαμπώσει. Ακριβώς έξω από το μουσείο, την ώρα που το μείγμα τροπικής ζέστης και υγρασίας διαμορφώνει μια συνθήκη αφόρητη για τον μέσο «δυτικό» επισκέπτη, ένας ντόπιος οδηγός τρίκυκλου ποδηλάτου ζητάει φωτιά. «Εκτός αν είστε Γιάνκηδες», λέει χιουμοριστικά. Τον διαβεβαιώνουμε πως όχι, και ανάβει το τσιγάρο του.
Στον αντίποδα, λίγα μέτρα παραπέρα σε μια τουριστική γειτονιά, η 25χρονη Λέντι Μέρι, εργαζόμενη στην εστίαση, εξομολογείται παραστατικά ότι «μόνη λύση για τη γενιά της είναι η φυγή στις ΗΠΑ». Από τα συμφραζόμενα γίνεται αντιληπτό ότι εκφράζει μια «αντεπαναστατική» παράδοση. «Δεν είχαμε επαναστάτες στην κυβέρνηση, αλλά τρομοκράτες», μας λέει. Οπως αναφέρει δημοσίευμα των New York Times, μέλη της κουβανικής κοινότητας εξορίστων στη Νότια Φλόριντα υποστηρίζουν ότι αξιωματούχοι της κυβέρνησης Τραμπ τούς διαβεβαιώνουν πως οι μέρες της κουβανικής κυβέρνησης είναι μετρημένες.
Ενας ντόπιος οδηγός τρίκυκλου ποδηλάτου ζητάει φωτιά. «Εκτός αν είστε Γιάνκηδες», λέει χιουμοριστικά. Τον διαβεβαιώνουμε πως όχι, και ανάβει το τσιγάρο του.
Αφήνοντας πίσω τους κεντρικούς πολύβουους δρόμους της Αβάνας με τους φωνακλάδες κράχτες, τους πλανόδιους οργανοπαίκτες και τα πιτσιρίκια που κλωτσάνε αυτοσχέδια τόπια, στα συνοικιακά παντοπωλεία και μικρομάγαζα κυριαρχεί μια μελαγχολική σιωπή. Σημειολογικά αυτή την αντίφαση μεταξύ της ζωντάνιας του δημόσιου χώρου και μιας κοινωνίας ταλαιπωρημένης, οπτικοποιούν τα σιδερένια κάγκελα στις πόρτες και στα παράθυρα των σπιτιών. Η πραγματικότητα της πόλης αποδομεί τη «φούσκα» των τυποποιημένων ταξιδιωτικών οδηγών.
Κι όμως, σχολικές μονάδες και λέσχες πολιτισμού με κρεμασμένα σημαιάκια του Τσε και του εθνικού ήρωα, Χοσέ Μαρτί, ξεχωρίζουν -καλοσυντηρημένα- ανάμεσα στα ρημαγμένα σπίτια αποικιακής αρχιτεκτονικής. Την τελευταία εβδομάδα, η πανεπιστημιακή εκπαίδευση τροποποιήθηκε για εξοικονόμηση των περιορισμένων αποθεμάτων καυσίμων.
Σε άλλες αυλές στην κεντρική Αβάνα μπαρμπέρηδες κουρεύουν κάθε λογής κεφάλια. «Ελληνες! Ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν φίλος του Φιντέλ», αναφωνεί κάπου εκεί ένας περαστικός, που μας πιάνει την κουβέντα με πρόθεση μια αυτοσχέδια ξενάγηση για μερικά -κατά προτίμηση- δολάρια και όχι πέσος ή ένα μοχίτο. Στη γειτονιά του Βεδάδο όταν πια βραδιάσει μερικές μπίρες γύρω από ένα μπιλιάρδο αρκούν για την τέλεια οικογενειακή έξοδο. Τα άλλοτε θελκτικά για τους δυτικούς τουρίστες «Guantanamera» και η εικόνα μιας πόλης που χορεύει νύχτα-μέρα δεν ανταποκρίνονται στην πραγματική σκληρή ροή της ζωής όπως εκτυλίσσεται στα ασφυκτικά από σκουπίδια στενά της πόλης.
Στο τουριστικό Τρινιδάδ οι διακοπές ρεύματος είναι το καλοκαίρι κανονικότητα. Στην Αβάνα πάλι όταν βραδιάζει, τα σποραδικά μπλακ άουτ κάνουν τα μεγάλα κτίρια να μοιάζουν με φωτορυθμικά που αναβοσβήνουν. Σήμερα, η Κούβα δεν είναι αντιμέτωπη μόνο με διαρκή μπλακ άουτ, αλλά με ελλείψεις σε νερό και τρόφιμα. Κυρίως, όμως, ασφυκτιά λόγω έλλειψης καυσίμων στη σκιά της ανατροπής του πολιτικού σκηνικού στη Βενεζουέλα –χώρα που προμήθευε τις τελευταίες δύο δεκαετίες την Κούβα φθηνό πετρέλαιο- αλλά και της απόφασης Τραμπ να απειλήσει με δασμούς όποια άλλη χώρα εξάγει πετρέλαιο στο νησί.
Η ιστορική εφημερίδα του Κομμουνιστικού Κόμματος, Granma, στην αγγλόφωνη ηλεκτρονική της έκδοση, κάνει εκκλήσεις για διεθνή αλληλεγγύη. «Σήμερα, δεν υπάρχει άλλος δρόμος για την Κούβα πέρα από εκείνον που έχει ακολουθήσει διαχρονικά», σημειώνει άρθρο της εφημερίδας, επικαλούμενο λόγια του Φιντέλ Κάστρο όπως είχαν διατυπωθεί σε μια ανάλογη περίοδο πιέσεων από την κυβέρνηση Ρίγκαν.
Ο πρόεδρος της χώρας Μιγκέλ Ντίαζ-Κανέλ -ο πρώτος ηγέτης που γεννήθηκε μετά την επανάσταση του 1959 και που δεν φέρει το επίθετο Κάστρο- φαίνεται να αναγνωρίζει την κρισιμότητα των στιγμών. Η κυβέρνηση της Κούβας εμφανίστηκε ανοιχτή σε διάλογο με τις ΗΠΑ για ζητήματα όπως η καταπολέμηση της τρομοκρατίας, το ξέπλυμα χρήματος, η πρόληψη της διακίνησης ναρκωτικών, η κυβερνοασφάλεια, η εμπορία ανθρώπων και τα χρηματοοικονομικά εγκλήματα. Ταυτόχρονα, όμως, η Αβάνα κατηγορεί ευθέως τον Τραμπ ότι επιχειρεί να προκαλέσει ασφυξία στο νησί της Καραϊβικής.
«Αυτή τη φορά είναι διαφορετικά»
Οι προθέσεις του προέδρου των ΗΠΑ δεν έχουν αποσαφηνιστεί. Σε αναρτήσεις του έχει υπονοήσει ότι στόχος είναι η «απελευθέρωση» της Κούβας – δηλαδή η πτώση του κομμουνιστικού καθεστώτος. Σε διάταγμα που εξέδωσε πριν από έναν μήνα χαρακτήριζε την Κούβα «απειλή», δίνοντας έμφαση στις οικονομικές σχέσεις της χώρας με την Κίνα και τη Ρωσία. Δεν αποκλείται, όμως, να κυνηγήσει και σε αυτή την περίπτωση ένα deal.
Η Κούβα δεν έχει το ίδιο οικονομικό ενδιαφέρον με τη Βενεζουέλα, διαθέτει όμως σημαντικά κοιτάσματα σπάνιων γαιών. Σε κάθε περίπτωση, όπως αναφέρει άρθρο των New York Times, επικαλούμενο τον Ρικάρντο Ζούνιγκα, πρώην αξιωματούχο της κυβέρνησης Ομπάμα που είχε διαδραματίσει κεντρικό ρόλο σε μυστικές διαπραγματεύσεις με την Αβάνα, οι ΗΠΑ δεν θα μπορούσαν πολιτικά να ακολουθήσουν ανάλογο μοντέλο με αυτό της Βενεζουέλας. Και αυτό διότι σε αντίθεση με την περίπτωση της Ντέλσι Ροντρίγκες, η κουβανική κυβέρνηση έχει παραμερίσει κάθε κρατικό αξιωματούχο που φάνηκε να διαθέτει πολιτικές φιλοδοξίες.
Η Αντα Φερέρ, καθηγήτρια Ιστορίας στο Πρίνστον, παραδέχεται ότι οι εκτιμήσεις περί πτώσης του Κάστρο τη δεκαετία του 1990 αποδείχτηκαν λανθασμένες. «Αυτή τη φορά όμως τα πράγματα είναι διαφορετικά», καταλήγει.
Στο πόκερ για το μέλλον της Κούβας, κρίσιμος είναι ο ρόλος του υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο -γιος Κουβανών μεταναστών- ο οποίος ως σφοδρός πολέμιος του Κάστρο έχει οικοδομήσει το πολιτικό προφίλ του. Σε συνέντευξή του στο Bloomberg, πάντως, το Σαββατοκύριακο ο Ρούμπιο δήλωσε ότι η παροχή στον κουβανικό λαό «περισσότερης ελευθερίας, όχι μόνο πολιτικής αλλά και οικονομικής» θα μπορούσε να αποτελέσει «μια πιθανή διέξοδο προς τα εμπρός». Θα δεχτούν, όμως, οι ορκισμένοι εχθροί του καστρισμού Ρεπουμπλικανοί διαπραγματεύσεις με τη «μισητή» κυβέρνηση της Κούβας;
Περπατώντας τη θρυλική παραλιακή Μαλεκόν, έξω από το κτίριο της αμερικανικής πρεσβείας στην Αβάνα, ο αυγουστιάτικος ήλιος δύει. Λίγα στενά πιο εκεί, αναγράφεται σε μια υπερμεγέθη τοιχογραφία το σύνθημα «Patria o Muerte» (Πατρίδα ή Θάνατος) που εκφώνησε ο Φιντέλ Κάστρο το 1960. Η αντίθεση συνοψίζει την ιστορία της Κούβας τα τελευταία 67 χρόνια. Πολλοί αναλυτές εκτιμούν ότι η σημερινή κρίση μπορεί να συγκριθεί με τα αδιέξοδα που αντιμετώπισε η χώρα μετά την πτώση της Σοβιετικής Ενωσης τη δεκαετία του 1990. H Αντα Φερέρ, καθηγήτρια Ιστορίας στο Πρίνστον, της οποίας το βιβλίο «Cuba, an American History» κέρδισε βραβείο Πούλιτζερ το 2022, παραδέχεται ότι οι τότε εκτιμήσεις περί πτώσης του Κάστρο αποδείχτηκαν λανθασμένες. «Αυτή τη φορά όμως τα πράγματα είναι διαφορετικά», καταλήγει.
