Από τότε που η κυβέρνηση Τραμπ συνέλαβε τον πρόεδρο Νικολάς Μαδούρο της Βενεζουέλας και ανακοίνωσε σχέδια για να κυβερνήσει τη χώρα, ο κόσμος έχει έρθει αντιμέτωπος με το γεγονός ότι οι μακροχρόνιοι κανόνες χάνουν τη σημασία τους. Η μεγαλύτερη παγκόσμια συμμαχία για την ασφάλεια οδεύει ολοταχώς προς μια υπαρξιακή κρίση. Οι εξαπλούμενες διαδηλώσεις απειλούν να ανατρέψουν την Ισλαμική Δημοκρατία στο Ιράν. Η Ρωσία έχει εκτοξεύσει στην Ουκρανία έναν πύραυλο ικανό να φέρει πυρηνικά.
Οι New York Times ρώτησαν πέντε ειδικούς επιστήμονες πού πιστεύουν ότι μπορεί να κατευθύνεται ο κόσμος μας, καθώς τα θεμέλια της μεταπολεμικής εποχής υποχωρούν κάτω από τα πόδια μας και τα έθνη προσπαθούν να βρουν ξανά τον βηματισμό τους. Αναδύονται δυσοίωνες προβλέψεις για το τι μπορεί να φέρει ο επόμενος αιώνας: μία ακόμη πιο αδυσώπητη κούρσα στον τομέα της ενέργειας, ανταγωνιζόμενα κέντρα ισχύος, έναν κόσμο υπό κινεζική κυριαρχία, οπορτουνισμό, μια εποχή ριζικής αβεβαιότητας.
Σε αυτό όλοι συμφωνούν: Ο κόσμος που γνωρίζαμε τελειώνει. Κάτι νέο έχει ξεκινήσει.
Η αναμέτρηση των ενεργειακών τιτάνων
Του Ανταμ Τουζ*
Στις αρχές της δεκαετίας του 1910, ο Ουίνστον Τσώρτσιλ διέταξε τη μετατροπή του γιγαντιαίου βρετανικού στόλου θωρηκτών τύπου dreadnought από χρήση άνθρακα σε πετρέλαιο. Με αυτόν τον τρόπο, λέει η Ιστορία, εγκαινίασε την εποχή της πετρελαϊκής ισχύος. Παράλληλα, ουσιαστικά έχρισε τις Ηνωμένες Πολιτείες –τότε τον μεγαλύτερο παραγωγό πετρελαίου στον κόσμο– ως φυσικό ηγεμόνα του 20ού αιώνα.
Εάν ο παγκόσμιος ανταγωνισμός είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με την τεχνολογία και την ενέργεια, ο τρόπος με τον οποίο τα κράτη εξασφαλίζουν ενέργεια μπορεί να προμηνύει πώς θα διαμορφωθεί η επόμενη παγκόσμια τάξη.
Σήμερα, η Κίνα αποτελεί κλασικό παράδειγμα ενός κράτους ισχύος. Αναζητεί ενέργεια προς κάθε κατεύθυνση, αξιοποιώντας ένα στρατό επιστημόνων και βιομηχανική έρευνα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, τουλάχιστον μέχρι το τέλος της κυβέρνησης Μπάιντεν, φαινόταν να συμμετέχουν στο ίδιο παιχνίδι. Χάρη στο σχιστολιθικό πετρέλαιο, οι Ηνωμένες Πολιτείες ξεπέρασαν τη Σαουδική Αραβία στον ανταγωνισμό πετρελαίου και φυσικού αερίου. Υπήρχε μια ρετρό εμμονή του προέδρου Τζο Μπάιντεν για τον αμερικανικό χάλυβα, αλλά τουλάχιστον οι ΗΠΑ ήταν ανταγωνιστικές στις πράσινες μορφές ενέργειας.
Υστερα ήρθε η δεύτερη κυβέρνηση Τραμπ, η οποία είναι προϊόν μιας γενιάς ριζοσπαστικοποίησης στο αμερικανικό συντηρητικό κίνημα. Υπάρχουν στοιχεία στην πολιτική της που είναι σχετικά συμβατικά: η ρητορική περί ενεργειακής κυριαρχίας, η χρήση ωμής δύναμης για τη διασφάλιση μιας σφαίρας επιρροής. Υπάρχουν επίσης η άρνηση της κλιματικής αλλαγής, οι επιθέσεις στην επιστήμη, η φοβία προς τις ανεμογεννήτριες. Στη σκοτεινότερη εκδοχή της, η κυβέρνηση υιοθετεί ένα όραμα συντηρητισμού που μοιάζει να βρίσκεται κάπου ανάμεσα στη λατρεία της ατμομηχανής, που ακολουθούσε το ρεύμα επιστημονικής φαντασίας steampunk, και στον αντιδραστικό καθολικισμό του 19ου αιώνα.
Το πρόβλημα είναι, φυσικά, ότι το steampunk δεν είναι πραγματικό, ενώ τα ηλιακά πάνελ είναι· ότι η τεχνητή νοημοσύνη χρειάζεται γιγαβάτ ισχύος και ότι τα drones αποτελούν απειλή για τα θωρηκτά – ακόμη και για αυτά της κλάσης Τραμπ. Το να αποκοπεί μια κυβέρνηση από τη φυσική επιστήμη του 21ού αιώνα, την ηλεκτρομηχανολογία, τις αγορές και τη διεθνή κοινότητα, μπορεί να της επιτρέψει να εκνευρίσει τους φιλελεύθερους αντιπάλους της, αλλά οι πανδημίες είναι πραγματικές, το βενεζουελάνικο πετρέλαιο είναι όντως «βαρύ» και ασύμφορο και ο σύγχρονος αμερικανικός στρατός λειτουργεί με μπαταρίες, όχι με πους απς.
Η αντισυστημική, μετα-πραγματική ιδιότητα της αμερικανικής ισχύος και η έμμονή της με το πετρέλαιο δεν ξεκίνησαν με τον Ντόναλντ Τραμπ. Θυμηθείτε τον Ντικ Τσέινι, τον Τζορτζ Γ. Μπους και το 2003. Οι Κινέζοι θυμούνται. Η αποφασιστικότητα με την οποία το Πεκίνο έχει προωθήσει εναλλακτικές μορφές ενέργειας επί μια γενιά αντανακλά την επιθυμία του να μην υπόκειται στις μεταπτώσεις της Ουάσιγκτον και της βίαιης και απρόβλεπτης πολιτικής της. Η Κίνα σήμερα είναι πρώτα και κύρια μια γιγαντιαία δύναμη ορυκτών καυσίμων – μακράν η μεγαλύτερη που έχει υπάρξει. Η κύρια πηγή ενέργειάς της, όμως, είναι μία, που οι ΗΠΑ δεν ελέγχουν: ο άνθρακας. Και, ακολουθώντας το σοβιετικό παράδειγμα, η ραχοκοκαλιά του κινεζικού ενεργειακού συστήματος είναι η βιομηχανική ηλεκτρική ενέργεια – μόνο που τώρα είναι ηλεκτρο-τεχνολογία. Για να αντικαταστήσει σταδιακά τους σταθμούς παραγωγής ενέργειας από άνθρακα, η Κίνα ενθάρρυνε ιδιώτες επιχειρηματίες να κατασκευάσουν καινοτόμα εργοστάσια μπαταριών και ηλιακών πάνελ, που σήμερα κυριαρχούν στις παγκόσμιες αγορές.
Στον ορίζοντα διαφαίνεται η υπόσχεση ενός παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος που δεν θα βασίζεται στο κυνήγι του πετρελαίου αλλά στην καλλιέργεια της ηλιακής ενέργειας. Αυτό το σύστημα δεν θα έρθει χωρίς τις δικές του επιπλοκές. Σε αντιδιαστολή με την αποκρουστική καρικατούρα που παρουσιάζουν σήμερα οι ΗΠΑ, είναι δελεαστικό να παρουσιαστεί η Κίνα ως καταφύγιο φωτός: καθαρά νερά και πράσινα βουνά, όπως αρέσκεται να λέει ο πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ. Αλλά και το δικό της σύστημα έχει μια σκοτεινή πλευρά. Τα ηλιακά πάρκα στο Θιβέτ και οι γραμμές μεταφοράς στο Σιντζιάνγκ έχουν ιμπεριαλιστικές προεκτάσεις. Η οικονομία της περιοχής είναι χάος.
Αυτό ωστόσο που εκπροσωπεί η Κίνα είναι η πραγματική διαλεκτική της νεωτερικότητας, όχι η εκδοχή αμερικανικού κατς που παρουσιάζει ο κ. Τραμπ. Προκύπτει άραγε μια νέα παγκόσμια τάξη από αυτόν τον άνισο ανταγωνισμό ενεργειακών γιγάντων; Διαμορφώνονται νέα μπλοκ ισχύος και επιρροής ανάμεσα στα πετρελαιοπαραγωγά κράτη και στις χώρες που επενδύουν σε ένα πιο πράσινο μέλλον made in China; Κανείς δεν μπορεί να δει τόσο μακριά. Η προοπτική, προς το παρόν, είναι ένα πολυπολικό χάος, τροφοδοτούμενο με φθηνή ενέργεια: μια πολυκρίση με drones και βαρύ αργό πετρέλαιο.
*Ο κ. Ανταμ Τουζ είναι καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια.
Ο κόσμος χωρίζεται στα τρία
Της Μόνικα Ντάφι Τοφτ*
Η διεθνής τάξη που βασίστηκε σε κανόνες μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο καταρρέει και τα ισχυρότερα κράτη του κόσμου στρέφονται σε ένα παρωχημένο εγχειρίδιο: τις σφαίρες επιρροής. Η Ρωσία έχει εισβάλει δύο φορές στην Ουκρανία. Η Κίνα έχει στρατιωτικοποιήσει τη Νότια Σινική Θάλασσα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν συλλάβει τον εν ενεργεία πρόεδρο της Βενεζουέλας και έχουν απειλήσει δημοσίως να αποσπάσουν τη Γροιλανδία από σύμμαχο του ΝΑΤΟ διά της βίας. Αυτό που ενώνει αυτές τις ενέργειες είναι μια κοινή παραδοχή: οι μεγάλες δυνάμεις πρέπει να επεκταθούν ή να πεθάνουν.
Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι ηγέτες των Ηνωμένων Πολιτειών, της Βρετανίας και της Σοβιετικής Ενωσης συναντήθηκαν στη Γιάλτα και ουσιαστικά χώρισαν την Ευρώπη σε αντίπαλα μπλοκ: το ένα διαχειριζόταν ένα ανοιχτό σύστημα που σταδιακά απονομιμοποίησε την αποικιοκρατία, το άλλο ένα κλειστό σύστημα που συντηρήθηκε μέσω καταστολής. Οι συμμετέχοντες γνώριζαν ότι το να επιτραπεί στη Σοβιετική Ενωση να καταπατήσει τις αξιώσεις κυριαρχίας της Ανατολικής Ευρώπης ήταν βάναυσα άδικο, αλλά η εναλλακτική ήταν περισσότερος πόλεμος. Η διευθέτηση λειτούργησε επειδή ήταν συμφωνημένη, οριοθετημένη και εξυπηρετούσε τα αμοιβαία συμφέροντα ηγετών που έμπαιναν σε μια εποχή όπου μια παγκόσμια σύγκρουση μπορούσε να σημαίνει αφανισμό.
Αυτό που λαμβάνει σήμερα υπόσταση δεν έχει καμία εγγύηση παρόμοιας επιτυχίας. Αντιθέτως, εισερχόμαστε σε έναν κόσμο όπου οι μεγάλες δυνάμεις επιδιώκουν κυριαρχία χωρίς κανόνες, όρια ή συμφωνημένα σύνορα. Είναι λογική σφαιρών επιρροής χωρίς κανονικότητα σφαιρών επιρροής.
Τρία βασικά χαρακτηριστικά των σημερινών σφαιρών υπονομεύουν την ικανότητά τους να δημιουργήσουν μια σταθερή παγκόσμια τάξη. Το πρώτο είναι ότι η σημερινή συγκέντρωση ισχύος δεν αποτελεί απάντηση στην άμεση απειλή ενός ακόμη παγκόσμιου πολέμου. Η συμφωνία της Γιάλτας του 1945 σφυρηλατήθηκε μεταξύ εξαντλημένων κρατών, για να αποτρέψει την επιστροφή σε μια παγκόσμια σύγκρουση. Οι σφαίρες που τώρα διαμορφώνονται δεν προσφέρουν κάποιο ανάλογο σταθεροποιητικό όφελος. Αν μη τι άλλο, μπορεί να οδηγήσουν τον κόσμο προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Το δεύτερο είναι η φύση της σημερινής αμερικανικής ηγεσίας. Η ισχυρότερη δημοκρατία του κόσμου καθοδηγείται πλέον από έναν πρόεδρο που έχει ανατρέψει έναν αιώνα αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, που στόχευε να καταστήσει τον κόσμο ασφαλή από πολέμους μέσω της υποστήριξης του ελεύθερου εμπορίου. Ο πρόεδρος Τραμπ έχει διατυπώσει ξεκάθαρα τον θαυμασμό του για τον πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ της Κίνας και τον πρόεδρο Βλαντιμίρ Πούτιν της Ρωσίας – όχι τόσο ως πρόσωπα, αλλά ως αυταρχικούς ηγέτες ικανούς να χρησιμοποιούν την κρατική ισχύ για την προώθηση και διατήρηση της δικής τους εξουσίας. Και οι τρεις άνδρες έχουν επιδείξει ιστορικό αναθεωρητισμό στην κατεύθυνση της άτεγκτης, στρατιωτικά καταναγκαστικής εξωτερικής πολιτικής.
Το τρίτο χαρακτηριστικό είναι ότι σήμερα η γεωγραφία από μόνη της δεν μπορεί πλέον να συντηρήσει σφαίρες ισχύος όπως κάποτε. Ακόμη και καθώς η κυβέρνηση Τραμπ επιχειρεί να κυριαρχήσει στο δυτικό ημισφαίριο, η αμερικανική επιρροή εξακολουθεί να βασίζεται σε συμμαχίες, υπερατλαντικές βάσεις και κεντρικό ρόλο στα παγκόσμια χρηματοοικονομικά και στο διεθνές εμπόριο. Η Κίνα επίσης έχει οικοδομήσει εκτεταμένα παγκόσμια δίκτυα μέσω εμπορίου, χρηματοδότησης υποδομών και τεχνολογίας. Ακόμη και η Ρωσία παραμένει εξαρτημένη από τις παγκόσμιες αγορές μέσω εξαγωγών ενέργειας, τροφίμων και όπλων. Κανένα από αυτά τα κράτη δεν μπορεί να αποσυρθεί σε αυτάρκεις φούσκες χωρίς να υπονομεύσει τα αλληλένδετα δίκτυα που χρειάζεται για να διατηρήσει την ισχύ του.
Η διολίσθηση που βρίσκεται ήδη σε πλήρη εξέλιξη είναι αυτοκαταστροφική. Ορισμένες από τις πλέον υπαρξιακές απειλές που θα αντιμετωπίσουν οι μεγάλες δυνάμεις αυτόν τον αιώνα –μελλοντικές πανδημίες, κλιματική αλλαγή, «οπλοποιημένη» τεχνητή νοημοσύνη, κυβερνοεπιθέσεις και διασυνοριακή τρομοκρατία– απλώς δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν μεμονωμένα. Καθώς ο κόσμος κατακερματίζεται και πάλι σε αντίπαλες σφαίρες, η συνεργασία που απαιτείται για την αντιμετώπιση αυτών των απειλών φθίνει.
Το αναδυόμενο τοπίο υπόσχεται σταθερότητα, αλλά προσφέρει μόνο αβεβαιότητα και συσσωρευόμενους κινδύνους: περισσότερα σημεία τριβής μεταξύ πυρηνικών δυνάμεων, περισσότερα πυρηνικά όπλα, λιγότερη συνεργασία στις παγκόσμιες απειλές και ένα σύστημα δομικά ανίκανο να περιορίσει τους κινδύνους που δημιουργεί.
*Η δρ Μόνικα Ντάφι Τοφτ είναι καθηγήτρια Διεθνούς Πολιτικής στη Σχολή Φλέτσερ του Πανεπιστημίου Ταφτς.
Ο Παγκόσμιος Νότος αντεπιτίθεται
Του Ματίας Σπέκτορ
Η πολιτική των μεγάλων δυνάμεων επανήλθε σε γνώριμο μοτίβο: επιβολή, επέμβαση, ιεραρχία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα και η Ρωσία διεκδικούν ξανά προνομιακά δικαιώματα σε περιοχές, θαλάσσιες οδούς και πολιτικές στοιχίσεις – συχνά διαστρέφοντας ή παρακάμπτοντας τους νομικούς περιορισμούς που υποτίθεται ότι θα καθόριζαν τη μεταψυχροπολεμική εποχή.
Κράτη που διαμορφώθηκαν υπό την ιεραρχική επιβολή του προηγούμενου αιώνα βρίσκονται τώρα στο επίκεντρο του επόμενου κεφαλαίου της παγκόσμιας ιστορίας. Πρόκειται για χώρες –έθνη όπως η Ινδία, η Βραζιλία, η Νότια Αφρική και το Ιράν– που έχουν βιώσει σε διαφορετικό βαθμό κατοχή, επιτροπεία ή εξωτερικούς περιορισμούς. Ως ομάδα, είναι βαθιά διαιρεμένες ως προς τα μοντέλα διακυβέρνησης, τις προτεραιότητες ασφάλειας και τις στρατηγικές ανάπτυξης. Μοιράζονται όμως μια πολιτική γραμματική σφυρηλατημένη από επικυριαρχία και αντίσταση. Για αυτές, η κυριαρχία δεν είναι αφηρημένη έννοια. Είναι ένα κεκτημένο που αποκτήθηκε με κόπο, εύκολα απειλείται και θα τύχει λυσσαλέας υπεράσπισης.
Αυτή η κοινή εμπειρία δεν παράγει ενότητα σκέψης ή δράσης ανάμεσα στα έθνη που συχνά αναφέρονται συλλήβδην, αν και ανακριβώς, ως «Παγκόσμιος Νότος». Παράγει όμως ευελιξία. Σε όλες τις ηπείρους, κυβερνήσεις μεσαίων και μικρών δυνάμεων ολοένα και περισσότερο επιλέγουν την τακτική αντιρρόπησης αντί ευθυγράμμισης, εναλλάσσονται σε διεθνή fora, αντί να δεσμεύονται, και διαπραγματεύονται συναλλακτικά αντί να υποταχθούν. Διευρύνουν το εμπόριο, ανακατευθύνουν χρηματοδοτήσεις, καλλιεργούν εναλλακτικούς εταίρους και κρατούν ανοιχτές τις επιλογές τους. Ο καθοριστικός πόρος πολλών από αυτά τα κράτη δεν είναι η ιδεολογία, αλλά η ισχύς της επιλογής – και το να καταστήσουν αυτές τις επιλογές καθοριστικές για τη νέα γεωπολιτική πραγματικότητα.
Καθώς οι ισχυρότερες χώρες ανταγωνίζονται για κυριαρχία, ο ανταγωνισμός τους εκτυλίσσεται σε έναν κόσμο πυκνής οικονομικής αλληλεξάρτησης και αυξανόμενης πίεσης στον πλανήτη. Εφοδιαστικές αλυσίδες, συστήματα πληρωμών, ροές ενέργειας, δίκτυα δεδομένων και αγορές τροφίμων έχουν γίνει εργαλεία πίεσης. Η αλληλεξάρτηση δεν περιορίζει πλέον την ισχύ· όλο και περισσότερο, οπλοποιείται, ανακατευθύνεται και περιορίζεται. Η επιρροή κινείται μέσω αγορών και υποδομών και εξίσου μέσω στρατών.
Οπου υπάρχει ισχύς, ακολουθεί αντίσταση. Ο εξαναγκασμός μπορεί ακόμη να αποσπά βραχυπρόθεσμα ανταλλάγματα, αλλά επιταχύνει επίσης τη διαφοροποίηση, ωθώντας τα κράτη να χτίσουν εναλλακτικές διεξόδους σε χρηματοδότηση, τεχνολογία και ασφάλεια. Οσο πιο έντονα πιέζουν οι μεγάλες δυνάμεις –στρατιωτικά, οικονομικά ή τεχνολογικά– τόσο περισσότερο προκαλούν αντίδραση. Μπορεί να μην εκδηλώνεται πάντα δραματική αντιπαράθεση, αλλά πιο ήρεμη παρέλκυση μέσω καθυστέρησης, επιλεκτικού συμβιβασμού και στρατηγικής ασάφειας.
Η επόμενη παγκόσμια τάξη πιθανότατα δεν θα μοιάζει με μια σταθερή συμπαράταξη δυνάμεων ή με μια καθαρή κατάταξη του πλανήτη σε αντίπαλα στρατόπεδα. Πιθανόν θα είναι πιο τραχιά, πιο αυτοσχεδιαστική και πιο αμφισβητούμενη – διαμορφωμένη από μεγάλες δυνάμεις που επιχειρούν να χαράξουν γραμμές και από κράτη με ζωντανές μνήμες επιβολής που τις δοκιμάζουν, τις λυγίζουν και επαναδιαπραγματεύονται συνεχώς αυτές τις γραμμές.
Σε έναν κόσμο αλληλεξάρτησης και κρίσης, η άνωθεν επιβολή δεν τερματίζει την αντιπαράθεση. Την πολλαπλασιάζει.
*Ο δρ Ματίας Σπέκτορ είναι καθηγητής Πολιτικών Επιστημών και Διεθνών Σχέσεων στο Ιδρυμα Getulio Vargas στο Σάο Πάολο της Βραζιλίας.
Η Αμερική αφήνει τη σκηνή στην Κίνα
Του Ρας Ντόσι*
Για πρώτη φορά εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα, η αμερικανική ήπειρος φαίνεται να αποτελεί την υψηλότερη προτεραιότητα της Ουάσιγκτον – εις βάρος του χρόνου και της προσοχής που αφιερώνει στην Ευρώπη και στην Ασία, και τελικά προς όφελος του Πεκίνου.
Η επιδίωξη της κυβέρνησης για μια «Αμερική-οχυρό» δεν προσφέρει καμία προστασία απέναντι στην αυξανόμενη ισχύ της Κίνας. Και η οικοδόμησή του μέσω ιμπεριαλιστικών περιπετειών ενέχει τον κίνδυνο επανάληψης των λαθών άλλων μεγάλων δυνάμεων, που διέγνωσαν επίσης λάθος τις πραγματικές πηγές εθνικής ισχύος, θεωρώντας τον έλεγχο εδαφών πιο σημαντικό από την τεχνολογική υπεροχή.
Τον 18ο αιώνα, η Κίνα και η Ρωσία, με μυωπικές στρατηγικές, έχτισαν σφαίρες επιρροής στις ευρασιατικές στέπες, ενώ η Βρετανία κέρδισε τον αιώνα τελειοποιώντας την ατμομηχανή. Τον 19ο αιώνα, οι Ευρωπαίοι επικεντρώθηκαν εμμονικά στην αρπαγή της Αφρικής, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες εκτινάχθηκαν προς τα εμπρός εφευρίσκοντας τον εξηλεκτρισμό και τη μαζική βιομηχανική παραγωγή.
Τώρα οι Ηνωμένες Πολιτείες κινδυνεύουν να αποπροσανατολιστούν προσπαθώντας να κυβερνήσουν τη Βενεζουέλα και να καταλάβουν τη Γροιλανδία, ενώ η Κίνα αφιερώνει τεράστια ποσά για να κυριαρχήσει στις τεχνολογίες του μέλλοντος, από την τεχνητή νοημοσύνη και τη ρομποτική έως την κβαντική υπολογιστική και τη βιοτεχνολογία.
Ηδη, η οικονομία της Κίνας είναι περίπου 30% μεγαλύτερη από αυτή των Ηνωμένων Πολιτειών σε όρους αγοραστικής δύναμης, η βιομηχανική της βάση είναι διπλάσια, η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας διπλάσια και το Ναυτικό της αναμένεται να γίνει κατά 50% μεγαλύτερο μέχρι το τέλος αυτής της δεκαετίας. Η Κίνα προηγείται σε νέες τεχνολογίες όπως τα ηλεκτρικά οχήματα και οι αντιδραστήρες νέας γενιάς, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες εξαρτώνται όλο και περισσότερο από αυτήν για τα πάντα, από αντιβιοτικά έως σπάνιες γαίες.
Η κυριαρχία στην αμερικανική ήπειρο δεν αλλάζει πολλά από αυτά. Το δυτικό ημισφαίριο έχει μόλις περίπου το 13% του παγκόσμιου πληθυσμού και ένα συρρικνούμενο μερίδιο της παγκόσμιας οικονομίας και του βιομηχανικού δυναμικού. Εάν η προτεραιοποίηση της Αμερικής σημαίνει λιγότερους πόρους για την Ασία, αυτό είναι κακή επένδυση, ένα στοίχημα που κινδυνεύει να παραδώσει την πολυπληθέστερη και οικονομικά πιο δυναμική περιοχή του κόσμου στην επιρροή του Πεκίνου. Η Αμερική θα μείνει τεχνολογικά πίσω από την Κίνα, θα εξαρτηθεί οικονομικά από αυτήν και θα κινδυνεύσει να ηττηθεί στρατιωτικά. Το αποτέλεσμα θα είναι ένας κινεζικός αιώνας.
Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, ο μόνος δρόμος ώστε να εξισορροπήσουν το απαράμιλλο μέγεθος της Κίνας είναι να ανανεώσουν την αμερικανική ισχύ στο εσωτερικό και να αξιοποιήσουν τη συλλογική δύναμη των εταίρων τους χτίζοντας «συμμαχικό μέγεθος» στο εξωτερικό. Η μονομανία «πρώτα η Βόρεια και Νότια Αμερική» περιπλέκει αυτόν τον στόχο. Αποσπά τους ηγέτες από το έργο της εσωτερικής ανανέωσης και αποξενώνει συμμάχους και εταίρους. Η αρπαγή της Γροιλανδίας από τη Δανία, για παράδειγμα, θα διέλυε το ΝΑΤΟ και θα έσπρωχνε την Ευρώπη πιο κοντά στην Κίνα. Αυτό θα ήταν στρατηγικό σφάλμα ολκής.
Το Πεκίνο φαίνεται να αναγνωρίζει ότι, στην τέχνη της διακυβέρνησης, η εστίαση στις σωστές ερωτήσεις έχει σημασία. Για την Ουάσιγκτον, το κεντρικό στρατηγικό ερώτημα του 21ου αιώνα δεν είναι εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να χτίσουν ένα οχυρό στο δυτικό ημισφαίριο. Είναι εάν η Αμερική, μετά έναν αιώνα ως η πιο ισχυρή, προηγμένη και ευημερούσα χώρα στον κόσμο, θα ανανεώσει τις πραγματικές πηγές ισχύος της ή θα παραδώσει τη σκυτάλη στην Κίνα.
*Ο κ. Ρας Ντόσι ήταν αναπληρωτής διευθυντής για θέματα Κίνας και Ταϊβάν στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας επί Τζο Μπάιντεν.
Αναμείνατε χάος διαρκείας
Της Μάργκαρετ Μακμίλαν
Τα τελευταία περίπου δέκα χρόνια, πολλοί άνθρωποι κουράστηκαν να αντικρίζουν ένα μέλλον που υποσχόταν «μια από τα ίδια». Το να κινείσαι γρήγορα και να σπας πράγματα ή, έστω, να τα ταρακουνάς, έμοιαζε τολμηρό, ριζοσπαστικό και πρωτόγνωρο. Εδώ βρισκόμαστε τώρα. Η διεθνής τάξη στην οποία όλοι συνηθίσαμε –εκ των υστέρων, φαίνεται, σε σημείο εφησυχασμού– βρίσκεται σε κακή κατάσταση, ίσως μοιραία.
Και τώρα τι; Θα διατάξει ο πρόεδρος Τραμπ τη σύλληψη ενός ακόμη αρχηγού κράτους; Ακόμη ενός δεξαμενόπλοιου με ρωσική σημαία; Θα αποφασίσει ο πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ της Κίνας ότι ήρθε η ώρα να επανενωθεί η Ταϊβάν με την ηπειρωτική χώρα; Θα ανατείλει ο ήλιος αύριο; Ζούμε σε μια εποχή αυτού που έχει ονομαστεί ριζική αβεβαιότητα. Βρισκόμαστε σε μια μετάβαση όπου το προηγούμενο σύστημα ξηλώνεται, όμως δεν γνωρίζουμε ακόμη τι ακολουθεί. Ισως σύντομα τα πράγματα αποκρυσταλλωθούν σε μια νέα κανονικότητα. Αλλά εάν η Ιστορία αποτελεί οδηγό, δεν πρέπει να ποντάρουμε σε αυτό, αλλά να προετοιμαστούμε για μια παρατεταμένη περίοδο αστάθειας.
Η προβλεψιμότητα, βασική για την παγκόσμια ειρήνη, δεν χαρακτηρίζει τον σημερινό κόσμο. Στην πραγματικότητα, το να κάνεις προβλέψεις είναι χάσιμο χρόνου. Υπάρχουν πάρα πολλοί αποσταθεροποιητικοί παράγοντες, όπως απρόβλεπτες εκλογικές συμπεριφορές, εμπορικοί πόλεμοι, τεχνητή νοημοσύνη (και οι συνοδευτικές επενδυτικές φούσκες), γηράσκοντες πληθυσμοί και ένας θερμαινόμενος πλανήτης. Αναθεωρητικές δυνάμεις παραβιάζουν κανόνες και εγκαταλείπουν νόρμες για να εισβάλουν ή να απειλήσουν τους γείτονες. Κάποιες διεθνείς συμφωνίες όπλων αφήνονται να λήξουν ή απλώς αψηφούνται, ενώ άλλες που χρειάζονται απεγνωσμένα επικαιροποίηση –όπως εκείνες κατά της πυρηνικής διάδοσης ή της στρατιωτικοποίησης του Διαστήματος– μένουν παραμελημένες.
Εξω από ένα συμφωνημένο πλαίσιο κανόνων, μένουμε όλοι πολύ πιο εκτεθειμένοι στις παρορμήσεις εκείνων που αποφασίζουν, που αναγκάζονται να εφευρίσκουν λύσεις «βλέποντας και κάνοντας». Και εκεί, επίσης, δεν υπάρχει πολύ έδαφος για αισιοδοξία. Πιστεύει, αλήθεια, κανείς ότι η σημερινή φουρνιά ηγετών και συμβούλων τους –ή, πράγματι, κάποιος από εμάς– είναι ικανή να διαχειριστεί τα πολλαπλά και ποικίλα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε; Ηγέτες όπως ο πρωθυπουργός Ναρέντρα Μόντι της Ινδίας, επιμελής στην ανέγερση μνημείων αλλά λιγότερο αποτελεσματικός στην παροχή υπηρεσιών και ευημερίας. Ή ο απομονωμένος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν της Ρωσίας, μέσα στη φούσκα των αυλικών που τον διαβεβαιώνουν ότι έχει πάντα δίκιο. Ή ο κ. Τραμπ, στην ισχυρότερη χώρα του κόσμου με βάση τους περισσότερους δείκτες, ο οποίος απολαμβάνει την εξουσία εντός και εκτός, αλλά η προσοχή του πηδάει από την κατασκευή μιας νέας αίθουσας χορού στον Λευκό Οίκο στον ακήρυχτο πόλεμο στη Βενεζουέλα.
Σε αυτόν τον απρόβλεπτο κόσμο, αντί για τάξη, πρέπει να αναμένουμε σημεία τριβής, όπου μεγάλες δυνάμεις προσπαθούν να αποκτήσουν αποκλειστικές σφαίρες επιρροής και συγκρούονται όπου κι αν συναντώνται σε ξηρά και θάλασσα: η Κίνα και οι Ηνωμένες Πολιτείες για την Ταϊβάν και τον Ειρηνικό, η Ινδία και η Κίνα κατά μήκος των κοινών συνόρων τους ή η Ευρώπη και η ανατολική της μεθόριος με τη Ρωσία.
Μικρότερες δυνάμεις μπορεί να σπεύσουν να βρουν καταφύγιο υπό τη σκέπη της μιας ή της άλλης υπερδύναμης, αλλά, όπως συνέβη πριν από το 1914, θα αλλάζουν πλευρά εάν διακρίνουν καλύτερες ευκαιρίες. Αυτή η συνεχής αναδιάταξη φέρει τους δικούς της κινδύνους. Μεγάλες –και μεσαίες– δυνάμεις διαχρονικά παρασύρονται στις διενέξεις των προστατευόμενών τους. Πόλεμοι μπορούν να ξεκινήσουν κατά λάθος. Αλλά, όταν ξεκινήσουν, είναι δύσκολο να ελεγχθούν ή να λήξουν, και μπορούν να καταπιούν τα πάντα στο πέρασμά τους, σαν δασική πυρκαγιά.
*Η κ. Μάργκαρετ Μακμίλαν είναι ιστορικός, πρώην καθηγήτρια στο St. Antony’s College της Οξφόρδης.
