Στο αεροδρόμιο της Αγκυρας στα μέσα Δεκεμβρίου, η κίνηση στην πύλη αναχώρησης για το Ικόνιο, την ιστορική καρδιά της Ανατολίας, μοιάζει εντονότερη από αυτές άλλων προορισμών. Μια ηλικιωμένη τουρίστρια που προηγουμένως μελετούσε επίμονα τον πίνακα ανακοινώσεων, ρωτάει τώρα τους ταξιδιώτες αν βρίσκεται στο σωστό σημείο επιβίβασης. «Πηγαίνετε και εσείς στο Ικόνιο για τον Μεβλάνα;», τη ρωτάνε κάποιοι και το θετικό της νεύμα συνοδεύει ένα συνωμοτικό χαμόγελο. Στην πύλη επιβίβασης για το Ικόνιο οι προσκυνητές αρχίζουν να αναγνωρίζονται μεταξύ τους.
Το επίθετο «Μεβλάνα» που προηγείται πάντα του ονόματος του Τζελαλεντίν Ρουμί σε εκείνα τα μέρη της Ανατολίας, σημαίνει «δάσκαλος» και αν χρησιμοποιηθεί αυτοτελώς σηματοδοτεί μονάχα τον Ρουμί –αυτός είναι ο μόνος Μεβλάνα. Ο προσδιορισμός «Ρουμί» του δόθηκε, γιατί έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στο Σουλτανάτο των Ρουμ, στα εδάφη που πριν την προέλαση των Σελτζούκων ανήκαν στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.
Το επίθετο «Μεβλάνα» που προηγείται πάντα του ονόματος του Τζελαλεντίν Ρουμί σε εκείνα τα μέρη της Ανατολίας, σημαίνει «δάσκαλος» και αν χρησιμοποιηθεί αυτοτελώς σηματοδοτεί μονάχα τον Ρουμί –αυτός είναι ο μόνος Μεβλάνα.
Σε εκείνα έμελλε και να πεθάνει, πριν από 750 χρόνια, μέσα στην καρδιά του χειμώνα. Στην επέτειο του θανάτου του, ακόλουθοι του σουφισμού, δερβίσηδες, μυστικιστές και λάτρεις της ποίησής του συγκεντρώνονται στο Ικόνιο για το «Şeb-i Arus», τη «νύχτα του γάμου», τη νύχτα, δηλαδή, που ο Τζελαλεντίν Ρουμί συναντήθηκε με τον Αγαπημένο.
Ο Αγαπημένος
Ο γεννημένος στην Περσία, Ρουμί, υπήρξε περιώνυμος μουσουλμάνος θεολόγος, σούφι μυστικιστής και ποιητής. Στη Δύση είναι γνωστότερος με την τελευταία του ιδιότητα και η επιδραστικότητά του τον κατατάσσει ως έναν από τους πιο διαβασμένους και ευπώλητους ποιητές στις Ηνωμένες Πολιτείες.
«Οι ακόλουθοι του Ρουμί βρίσκουν στο έργο του έναν οδηγό ζωής, προειδοποιήσεις για όσα πρόκειται να συναντήσουν στον δρόμο τους».
Η δημοφιλία του δεν έχει καμφθεί με τον χρόνο –αντιθέτως. «Γιατί τα ποιήματά του διαβάζονται ακόμα, τόσους αιώνες μετά; Γιατί αποσπάσματα του έργου του γίνονται αποφθέγματα σε λόγους πολιτικών ή διασημοτήτων;», αναρωτιέται ρητορικά ο καθηγητής λογοτεχνίας του Πανεπιστημίου Σελτζούκ στο Ικόνιο, Νουρί Σιμσεκλέρ. «Γιατί το έργο του επικεντρώνεται στον άνθρωπο και σε τίποτα άλλο», δίνει μια πρώτη απάντηση στην «Κ».
Ο καθηγητής εξηγεί πως οι ακόλουθοι του Ρουμί βρίσκουν στο έργο του έναν «οδηγό ζωής, προειδοποιήσεις για όσα πρόκειται να συναντήσουν στον δρόμο τους», γεγονός που αφήνει υπόνοιες για τον αν ο Ρουμί αντιμετωπίζεται σήμερα όπως οι Στωικοί φιλόσοφοι: σαν ιστορικές αυθεντίες στη διεθνή βιβλιογραφία της αυτοβοήθειας.
Πάντως, όπως μαρτυρά το ετερόκλητο πλήθος που κατακλύζει το μαυσωλείο του Μεβλάνα ανήμερα της επετείου του θανάτου του, ο Ρουμί παραμένει αυτό που λένε οι μελετητές του: ένας οικουμενικός δάσκαλος που στην εποχή του δεν διέκρινε θρησκευτικά ή άλλα σύνορα στους αποδέκτες του έργου του. «Ελα, έλα ξανά, έλα ό,τι και αν είσαι», είναι ένας από τους γνωστότερους στίχους που του αποδίδονται.
Ο Ρουμί παραμένει αυτό που λένε οι μελετητές του: ένας οικουμενικός δάσκαλος που στην εποχή του δεν διέκρινε θρησκευτικά ή άλλα σύνορα στους αποδέκτες του έργου του.
Η Μάριαμ, που ήρθε από τον Καναδά ειδικά για την περίσταση, κρατάει στα χέρια ένα από τα βιβλία του και καθισμένη οκλαδόν στην παχιά μοκέτα του δερβίσικου τεκέ, που πλέον λειτουργεί σαν μουσείο, παρατηρεί τον συνωστισμό που προκαλεί το προσκύνημα στο μνήμα του.
Στο προαύλιο του παλιού τεκέ, καθισμένοι γύρω από έναν ηλικιωμένο άντρα με το όνομα Τζαμίλ, σύγχρονοι μυστικιστές διαβάζουν ποιήματα στα Φαρσί, ενώ τα σώματά τους πάλλονται ρυθμικά. Ρωτάμε αν αποτελούν τα μέλη ενός κύκλου σουφιστών και απαντούν πως δεν μπορούν να μιλήσουν για αυτό ανοιχτά. «Ολοι μας ερχόμαστε από ένα μέρος πέρα από τον χρόνο και τον χώρο», λέει ο ίδιος ο Τζαμίλ, με επίγνωση της σύγχυσης που προκαλεί στον ανυποψίαστο συνομιλητή του.
Οι άνθρωποι που βρίσκονται στις 17 Δεκεμβρίου στην αυλή του τεκέ του τάγματος των Μεβλεβί -των περιστρεφόμενων δερβίσηδων– αναζητούν όπως και ο Ρουμί, τον Αγαπημένο και πολλοί εννοούν με αυτό την επιστροφή στον εαυτό. Για τους μελετητές του Τζελαλεντίν Ρουμί, «Αγαπημένος» είναι ο Θεός, αν και από την συλλογή ποιημάτων του Ρουμί που στις σύγχρονες εκδόσεις φέρει τον ίδιο τίτλο, ο «Αγαπημένος ήταν ο Σαμς από την Ταυρίδα –ένας περιπλανώμενος Πέρσης ποιητής που επηρέασε βαθιά τον Ρουμί. Τον Θεό, τον εαυτό ή απλώς τον Σαμς από την Ταυρίδα –ό,τι και αν βρίσκει κανείς στην άνυδρη πεδιάδα του πανάρχαιου Ικονίου δεν είναι λίγο.
Χορεύοντας τη Σέμα
«Δυστυχώς ο σουφισμός είναι πολύ διαδεδομένος πια. Με αρνητικό πρόσημο. Γιατί οι άνθρωποι πίστεψαν ότι μπορούν να γίνουν δερβίσηδες μόνο με τη συμμετοχή τους σε περιστασιακές τελετές», λέει ο δερβίσης Ισκαντάρ στην «Κ». Ντυμένος με την παραδοσιακή δερβίσικη περιβολή, ο ίδιος είναι υπάλληλος του υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας και εργάζεται ως performer κλασικών σουφικών τελετών, ενώ είναι κοινωνιολόγος και υποψήφιος διδάκτωρ πολιτισμικών σπουδών.
Αν και μοιάζει παράδοξο μια μυστικιστική τελετή να περνάει μέσα από τα γρανάζια του υπουργείου, ο ίδιος είναι λάβρος κατά της πρακτικής του σουφισμού που εξυπηρετεί μόνο το θέαμα. «Για να γίνεις δερβίσης πρέπει απλώς να περιμένεις», λέει. «Στην τουρκική σουφική παράδοση, κάποια σημάδια που μπορούν να ερμηνευτούν ως καλέσματα μπορούν να φανούν στα όνειρα. Παραδοσιακά, πριν γίνεις δερβίσης έπρεπε να υπηρετείς στον τεκέ για χίλιες και μία ημέρες. Και ίσως μια ώρα την εβδομάδα να μπορούσες να πάρεις μέρος στη Σέμα».
«Παραδοσιακά, πριν γίνεις δερβίσης έπρεπε να υπηρετείς στον τεκέ για χίλιες και μία ημέρες. Και ίσως μια ώρα την εβδομάδα να μπορούσες να πάρεις μέρος στη Σέμα».
Η Σέμα είναι ο χορός των δερβίσηδων του τάγματος Μεβλεβί, που ίδρυσαν οι ακόλουθοι του Μεβλάνα. Ο χορός τους είναι εκστατικός, γεμάτος συμβολισμούς για την ένωση της ψυχής με το θείο. Ο ιδρυτής της Τουρκικής Δημοκρατίας, Μουσταφά Κεμάλ, που έκλεισε τα θρησκευτικά κέντρα σε μια προσπάθεια εκκοσμίκευσης της τουρκικής κοινωνίας των αρχών του 20ου αιώνα, υπήρξε ανεκτικός προς τον εορτασμό του Şeb-i Arus. Ισως επειδή, σύμφωνα με τον καθηγητή Σιμσεκλέρ, μεγάλωσε στην αυλή των σούφι της Θεσσαλονίκης, όπου πιθανώς ήταν μέλος η μητέρα του και ποτέ δεν ξέχασε τον ήχο του νέι, του πνευστού από καλάμι, που συνόδευε τις προσευχές τους. To 2005 η UNESCO ενέταξε τον χορό των δερβίσηδων, τη Σέμα, στα αριστουργήματα της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της ανθρωπότητας.
Το Şeb-i Arus, η νύχτα του γάμου, η νύχτα της ένωσης του Τζελαλεντίν Ρουμί με τον Αγαπημένο, ξεκινάει καθώς το σκοτάδι πέφτει πάνω από το Ικόνιο. Παράγοντες της τοπικής κοινωνίας, εκπρόσωποι της κυβέρνησης, διπλωμάτες και απλοί τουρίστες θα συγκεντρωθούν στο πολιτιστικό κέντρο της πόλης, για να παρακολουθήσουν τη Σέμα, τους δερβίσηδες που στροβιλίζονται. Όταν οι δερβίσηδες θα πάρουν τις θέσεις τους στη σκηνή του κυκλικού θεάτρου, μία θα παραμείνει κενή. Είναι για τον δερβίση που λείπει, για τον Δάσκαλο που είναι παρών περισσότερους από εφτά αιώνες.
Αγνωστο κατά πόσο η τελετή ξεφεύγει κατά πολύ του πολιτιστικού προϊόντος και μετατρέπεται σε ουσιαστική φυγή προς το θείο. Αλλά καθώς οι δερβίσηδες κρατάνε το αριστερό πόδι σταθερό και ξεκινούν να στροβιλίζονται αλλεπάλληλα γύρω από τον εαυτό τους διαγράφοντας κυκλικές τροχιές, οι απορίες κατευνάζονται. Ορισμένοι βογκούν σαν να συνομιλούν με κάποιον που δεν μιλάει ανθρώπινη γλώσσα. Και μέσα στην απόλυτη σιωπή που τη διαπερνά μόνο το ρυθμικό σούρσιμο από τις μαλακές τους σόλες και το αεράκι που σηκώνουν οι λευκές φορεσιές που ανοίγουν διάπλατα κατά την περιστροφή, ακούγεται το νέι.
Υπάρχει μέσα σου μια δύναμη που σου δίνει ζωή.
Αυτήν ψάξε.
Υπάρχει στο σώμα σου ένα ανεκτίμητο πετράδι.
Αυτό ψάξε.
Ω περιπλανώμενε Σούφι,
αν θέλεις να βρης τον μεγαλύτερο θησαυρό
μην κοιτάς έξω,
κοίταξε μέσα σου
κι αυτό ψάξε.
(Τζελαλεντίν Ρουμί, «Ο Αγαπημένος», Απόδοση Κ. Κολύμβα, εκδ. Αρμός)
