Επειτα από σχεδόν δύο μήνες κλιμακούμενης έντασης γύρω από την Ουκρανία, οι εμπλεκόμενοι αξιολογούν τα αποτελέσματα των ενεργειών τους και προετοιμάζονται για τα επόμενα βήματά τους. Ολοι δηλώνουν στην παρούσα φάση ικανοποιημένοι, ωστόσο η πραγματικότητα είναι διαφορετική.
Αναντίρρητα, ο κομβικός παίκτης είναι η Ρωσία, η οποία προκάλεσε συνειδητά την κρίση με συγκεκριμένες στοχεύσεις. Παράλληλα, λοιπόν, με την υποβολή γραπτών αιτημάτων προς τις Ηνωμένες Πολιτείες και το ΝΑΤΟ, προκειμένου να γίνει πιστευτή ότι εννοεί όσα ζητάει, πολλαπλασίασε σε ανησυχητικό βαθμό τις στρατιωτικές της δυνάμεις στα σύνορα με την Ουκρανία και προ δέκα ημερών ξεκίνησε στρατιωτικά γυμνάσια με τη Λευκορωσία. Ετσι, άσκησε πίεση στην ουκρανική κυβέρνηση, εφόσον φαινόταν να προετοιμάζεται για επέμβαση, όπως την κατήγγειλαν προκαταβολικά οι Αμερικανοί. Οι τελευταίοι, έχοντας άγνοια για τις προθέσεις του Πούτιν, θέλησαν να «κάψουν» τυχόν πρόθεσή του για επέμβαση στην Ουκρανία, εκθέτοντάς τον στα μάτια της διεθνούς κοινότητας. Ομως, η ανασφάλεια αλλά και το παιχνίδι εντυπώσεων του Λευκού Οίκου για να δοθεί η εντύπωση ότι η ρωσική επιθετικότητα μετριάστηκε χάρη στην αποφασιστικότητα του Μπάιντεν (η δημοτικότητά του βρίσκεται κάτω από το 40%), έδωσε την ευκαιρία στο Κρεμλίνο να αντιστρέψει τις κατηγορίες που συστηματικά του αποδίδονται, χρεώνοντας στους Αμερικανούς τη διασπορά ψευδών ειδήσεων και παραπληροφόρησης. Ωστόσο, το σημαντικότερο για τη Μόσχα είναι πως η ανορθόδοξη διπλωματία εκφοβισμού, στρατιωτικοποίησης της κατάστασης και αιωρούμενων απειλών που ακολούθησε τους τελευταίους μήνες, υπέμνησε στους Δυτικούς την αξία που η πρώτη έχει και κυρίως τη δυνατότητα να ορίζει τις εξελίξεις τουλάχιστον στο εγγύς εξωτερικό της. Δεν θα άφηνα εκτός της εξίσωσης τα γεγονότα του περασμένου φθινοπώρου στα σύνορα Λευκορωσίας – Πολωνίας, όπου το δορυφοροποιημένο Μινσκ εξαπέλυσε μία υβριδικού χαρακτήρα επίθεση, οπλοποιώντας πρόσφυγες και μετανάστες, οι οποίοι είχαν λάβει διαβεβαιώσεις ότι θα εισέρχονταν σε ευρωπαϊκό έδαφος. Λόγω γειτνίασης, η Λευκορωσία έχει πολλές (δυνητικές) χρησιμότητες για τη Ρωσία.
Σίγουρα δεν είναι εύκολο η Ρωσία να περιφρονήσει τους πάντες και να μη δεχθεί το κανονιστικό πλαίσιο και τις πρόνοιες του διεθνούς δικαίου.
Σημειωτέον πως ο Πούτιν πρέπει οπωσδήποτε να κατοχυρώσει τα προσωρινά του κέρδη, γι’ αυτό άλλωστε το σενάριο της επίθεσης στην Ουκρανία το αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα συγκεντρώνει στατιστικές και μόνο πιθανότητες, οι οποίες αυξάνονται εάν το Κίεβο κινηθεί εναντίον της αυτονομημένης περιοχής Ντονμπάς. Ετσι κι αλλιώς, η απειλή (της εισβολής εν προκειμένω) παρήγαγε αποτελέσματα. Και αυτό γιατί η Μόσχα κατάφερε να λάβει κάποια αρχικά ανταλλάγματα, καλλιεργώντας εντέχνως –αν και αμφίσημα– τον φόβο της επέμβασης, τον οποίο και θα διατηρήσει ως μορφή πίεσης (όπως και μέρος των στρατευμάτων της) έως ότου εξασφαλίσει τις θέσεις της. Αν, όμως, προβεί σε κάποια επιθετική κίνηση κινδυνεύει σοβαρά να χάσει πολύ περισσότερα. Και αν οι ευρωπαϊκές κυρώσεις δεν ήταν σκληρές, λόγω της αλληλεξάρτησης των δύο πλευρών, θα υποχρεώνονταν ακόμη και οι απρόθυμοι, όπως η Γερμανία, να δείξουν την αλληλεγγύη τους στην Ουκρανία, θα δικαιώνονταν όσοι στη Δύση διακατέχονται από αντιρωσικά αισθήματα και ακολούθως θα απομονώνονταν όσοι επιθυμούν τον διάλογο με τη Μόσχα. Αυτό θα τορπίλιζε τις εν εξελίξει διαβουλεύσεις, θα περιθωριοποιούσε τη Ρωσία και θα επιστρέφαμε στο status quo ante, ακόμη και αν προσαρτούσε το Ντονμπάς. Θα διακινδύνευε, συνεπώς, να χάσει το momentum που της δίνει σοβαρά διαπραγματευτικά περιθώρια, με τον πρόεδρο Μπάιντεν την περασμένη Τρίτη να δείχνει συμβιβαστικός και τις Γαλλία και Γερμανία να πιέζουν περισσότερο τον Ζελένσκι απ’ ό,τι τον Ρώσο ομόλογό του; Ενώ μάλιστα στερείται αυτή τη στιγμή ενός στοιχειώδους νομιμοφανούς μανδύα, όπως συνέβη στις περιπτώσεις Κριμαίας και Γεωργίας; Εκτός εάν η αποκλιμάκωση γίνεται για να βρεθεί κατόπιν ένα ισχυρό άλλοθι επανακλιμάκωσης, επιρρίπτοντας την ευθύνη στην άλλη πλευρά. Γι’ αυτό απαιτείται αυτοσυγκράτηση. Πάντως, αν αποφευχθεί η σύρραξη, το μη δεσμευτικό ψήφισμα της Δούμας θα χρησιμοποιηθεί στην επόμενη φάση των διαβουλεύσεων για να επιβληθεί στο Κίεβο η εκ μέρους του τήρηση των προνοιών των συμφωνιών του Μινσκ, οι οποίες, εφόσον εφαρμοστούν, δίνουν καθεστώς αυτονομίας στις ρωσόστροφες ανατολικές επαρχίες της Ουκρανίας.
Η Ρωσία φαινομενικά είναι η κερδισμένη του πρώτου γύρου, καθώς εισακούστηκε από τη Δύση, έβαλε την ατζέντα της στο τραπέζι, υπονόμευσε την ουκρανική κυβέρνηση και επωφελήθηκε των υψηλών τιμών ενέργειας. Εντούτοις, θα πρέπει να μετριάσει τις στρατηγικές της επιδιώξεις, αν θέλει να πετύχει μέρος των μεσοπρόθεσμων στόχων της. Μέσω ενός ιδιότυπου casus belli καταφέρνει την de facto αδρανοποίηση της υποψηφιότητας της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ, αλλά συνάμα χάνει τις καρδιές μεγάλου μέρους των Ουκρανών και ρισκάρει την αποξένωσή της. Δεδομένου ότι υπάρχουν πολλές δομικές εκκρεμότητες με τη Δύση, μπορεί να τραβήξει το σχοινί, αλλά δεν πρέπει να το σπάσει. Και σίγουρα δεν είναι εύκολο να περιφρονήσει τους πάντες, να μη δεχθεί το κανονιστικό πλαίσιο και τις πρόνοιες του διεθνούς δικαίου, διότι τότε ακόμη και η Κίνα θα δυσκολευθεί να τη στηρίξει στις επιλογές της.
* O κ. Κωνσταντίνος Φίλης είναι διευθυντής IGA και αναπληρωτής καθηγητής του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος. Το βιβλίο του «Διεκδικητικός πατριωτισμός. Ανατομία μιας συζήτησης που δεν έγινε ποτέ» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος.
