Τρία χρόνια μετά την ανάληψη της προεδρίας, ο Βλαντιμίρ Πούτιν αναμίχθηκε με το πλήθος, στην Κόκκινη Πλατεία της Μόσχας, για να παρακολουθήσει τον Πολ Μακάρτνι να ερμηνεύει το γνωστό κομμάτι των Μπιτλς «Back in the USSR» (Πίσω στην ΕΣΣΔ). Την περασμένη Κυριακή, η εκλογή του επιλεγμένου από τον ίδιο διαδόχου του, Ντμίτρι Μεντβέντεφ, με ποσοστό 70%, τροφοδότησε την ευρέως διαδεδομένη, στη Δύση, εντύπωση ότι η Ρωσία στρέφεται όντως σε ένα είδος «νεοσοβιετισμού».
Η θεώρηση αυτή συμπυκνώνει τα γνωστά κλισέ: ότι η Ρωσία επέστρεψε στην απολυταρχία, στον κρατισμό και στους διωγμούς εναντίον της ελεύθερης αγοράς. Οτι επέλεξε τη ρήξη με τη Δύση και ειδικά με τις ΗΠΑ. Οτι ανέκαμψε στον ρόλο της υπερδύναμης, διαμορφώνοντας σκηνικό νέου Ψυχρού Πολέμου. Αλλά και ότι είναι καταδικασμένη, όπως και η Σοβιετική Ενωση, να καταρρεύσει, αργά ή γρήγορα, καθώς η άνοδός της έχει πήλινα πόδια.
Οι πιο σοβαροί αναλυτές δεν υποτιμούν διόλου τα επιτεύγματα της εποχής Πούτιν, ούτε τον μεγάλο δρόμο που μένει ακόμη να διανυθεί. Εκείνο που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί είναι ότι ο (τυπικά τουλάχιστον) απερχόμενος πρόεδρος παρέλαβε από τον Γέλτσιν μια Ρωσία που έμοιαζε, τόσο λόγω της οικονομικής της κατάρρευσης όσο και λόγω της γεωπολιτικής της συρρίκνωσης, από πολλές απόψεις με τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Και ότι κατάφερε να τη βγάλει από την πιο σκοτεινή περιοχή του τούνελ χωρίς να προσφύγει σε ακραία απολυταρχικές μεθόδους, όπως εκείνες που γνώρισε η Γερμανία του μεσοπολέμου και πολλές άλλες χώρες σε εποχές υπαρξιακών κρίσεων, κάτι που οι ιστορικοί του μέλλοντος θα αναγνωρίσουν, ίσως, ως σπάνιο επίτευγμα.
Η καθοριστική στιγμή της οκταετίας Πούτιν ήρθε την 25η Οκτωβρίου 2003. Εκείνη την ημέρα, άνδρες των δυνάμεων ασφαλείας συνέλαβαν, βάσει εντάλματος του γενικού εισαγγελέα, τον πλουσιότερο άνθρωπο της Ρωσίας στο αεροδρόμιο του Νοβοσιμπίρσκ. Επρόκειτο για τον ιδιοκτήτη της πετρελαϊκής εταιρείας Yukos, Μιχαήλ Χοντορκόφσκι, ο οποίος συνελήφθη για απάτη και φοροδιαφυγή. Λίγο αργότερα, η Yukos θα απαλλοτριωνόταν από το ρωσικό κράτος και ο διάσημος ολιγάρχης θα γινόταν ο «κρατούμενος Νο 13» στις φυλακές του Καρσνοκαμένσκ, στη νοτιοανατολική Σιβηρία, κοντά στα σύνορα με την Κίνα.
Η σύλληψη του Χοντορκόφσκι υπήρξε σημείο τομής τόσο για τα εσωτερικά της Ρωσίας, αφού εγκαινίασε τη στροφή προς τον κρατικό έλεγχο στρατηγικών τομέων της οικονομίας, όσο και για την εξωτερική της πολιτική, καθώς σηματοδότησε την απότομη επιδείνωση των σχέσεών της με τις ΗΠΑ και τη Βρετανία. Εκείνο που ελάχιστα έχει συζητηθεί, είναι ότι αν εκείνη τη φθινοπωρινή μέρα ο Πούτιν δεν είχε λάβει τη βαρυσήμαντη απόφασή του, ο άνθρωπος που εκλεγόταν διάδοχός του την περασμένη Κυριακή δεν θα ήταν, πιθανότατα, ο Μεντβέντεφ, αλλά ο… Χοντορκόφσκι! Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.
Πώς δεν έγινε πρόεδρος ο… Χοντορκόφσκι!
Μέλος της νεολαίας του ΚΚΣΕ, ο Χοντορκόφσκι έγινε ένας από τους νεαρότερους επιχειρηματίες, αξιοποιώντας τα οικονομικά ανοίγματα του Γκορμπατσόφ, το 1987. Μετά το 1990, έγινε οικονομικός σύμβουλος του πρωθυπουργού της Ρωσίας, διατηρώντας την ιδιοκτησία της τράπεζάς του, Μenatep.
Η μεγάλη στιγμή ήρθε τον Φεβρουάριο του 1996. Εκείνη την εποχή, ο σπανίως νηφάλιος Γέλτσιν μόλις είχε υποστεί καρδιακή προσβολή. Οι δημοσκοπήσεις του έδιναν 5% έως 8%, η αντιπολίτευση είχε πάρει την πλειοψηφία στη Δούμα και πολλοί θεωρούσαν ότι ο Γέλτσιν δεν θα κατέβαινε στις προεδρικές εκλογές της άνοιξης.
Δάνεια αντί μετοχών
Οπου ήρθε ο επιχειρηματίας Βλαντιμίρ Ποτάνιν σαν από μηχανής θεός, να προτείνει το σχέδιο «Δάνεια αντί για μετοχές»: Επιχειρηματίες θα προσέφεραν δάνεια και επικοινωνιακή στήριξη στην εκλογική καμπάνια του Γέλτσιν, με αντάλλαγμα να πάρουν «κοψοχρονιά» στρατηγικής σημασίας επιχειρήσεις. Ετσι κι έγινε: Ο Μπερεζόφσκι πήρε μέσα ενημέρωσης, την πετρελαϊκή Sibneft και την Aeroflot, ο Φρίντμαν και ο Αβεν μια τράπεζα και μεταλλευτικές επιχειρήσεις, ο Γκουζίνσκι άλλη μία τράπεζα και μέσα ενημέρωσης, ο Αμπράμοβιτς εταιρεία αλουμινίου, ο Χοντορκόφσκι τη Yukos και δασικές εκτάσεις. Εξι από τους επτά ολιγάρχες της εποχής Γέλτσιν, δηλαδή όλοι πλην του Ποτάνιν, ήταν Ρωσοεβραίοι.
Ο Χοντορκόφσκι δεν ήταν αθώα περιστερά. Εγκατέστησε κάμερες στην τράπεζά του για να παρακολουθεί τους υπαλλήλους και απέλυσε το ένα τρίτο από αυτούς γιατί δεν τους βρήκε αρκετά παραγωγικούς. Φουντάρισε την τράπεζα το 1998, αφού είχε φροντίσει να μεταφέρει αλλού τα κεφάλαιά του. Την ίδια χρονιά, δολοφονήθηκε υπό μυστηριώδεις συνθήκες ο δήμαρχος του Νεφτεγουγκάνσκ, ο οποίος, λίγες μέρες νωρίτερα, είχε ζητήσει τη δίωξη του ολιγάρχη για φοροδιαφυγή. Το 1999, ο Χοντορκόφσκι συνόδευε τον τότε πρωθυπουργό Πριμακόφ στις ΗΠΑ, όπου επρόκειτο να συναντηθεί με τον Μπιλ Κλίντον (η συνάντηση ματαιώθηκε λόγω του πολέμου του ΝΑΤΟ εναντίον της Σερβίας).
Μετεκλογική προσφορά
Με την εκλογή του στην προεδρία, ο Πούτιν δεν κήρυξε πόλεμο στους ολιγάρχες, όπως εσφαλμένα πιστεύεται – απλά, τους κατέστησε σαφές ότι, αν θέλουν να κρατήσουν τις περιουσίες τους, θα πρέπει να παραιτηθούν από την ανάληψη πολιτικών ρόλων. Οι Ποτάνιν, Φρίντμαν και Αμπράμοβιτς το σεβάστηκαν, γι’ αυτό συμπεριλαμβάνονται και σήμερα στους επτά πλουσιότερους ανθρώπους της Ρωσίας. Ο Γκουζίνσκι και ο Μπερεζόφσκι, οι οποίοι κήρυξαν πόλεμο στον Πούτιν μέσω των καναλιών τους, πρόλαβαν να φύγουν στην εξορία. Ο Χοντορκόφσκι ήταν πιο άτυχος.
Στις 14 Ιουλίου 2003, ο Ρώσος «πετρελαιάς» είχε συναντηθεί στην Αμερική με έναν διάσημο συνάδελφό του: Τον… Ντικ Τσέινι!
Μετά τη συνάντηση, ξεκίνησε διαπραγματεύσεις με τις ExxonMobil και ChevronTexaco προκειμένου να εξαγοράσουν μεγάλο μερίδιο της Yukos. Κάτι τέτοιο θα έδινε στις ΗΠΑ ντε φάκτο δικαίωμα βέτο στην ενεργειακή στρατηγική της Ρωσίας.
Τον Οκτώβριο του 2005, λίγες ημέρες πριν από τη σύλληψή του, ο Χοντορκόφσκι συναντήθηκε στη Μόσχα με τον Τζορτζ Μπους τον πρεσβύτερο, ως εκπρόσωπο του ομίλου Carlyle. Αντικείμενο της συζήτησης ήταν και πάλι η εξαγορά μεριδίου της Yukos από Αμερικανούς. Προηγουμένως, ο Χοντορκόφσκι προσπάθησε να αγοράσει τη Sibneft από τον ανταγωνιστή του Μπερεζόφσκι. Η συνένωση θα δημιουργούσε τον δεύτερο ενεργειακό κολοσσό, παγκόσμια, ύστερα από την ΕxxonΜobil.
Εχοντας ήδη επενδύσει μεγάλα ποσά στη ρωσική αντιπολίτευση, ο Χοντορκόφσκι προσανατολιζόταν, όπως έγραφαν τότε οι ρωσικές εφημερίδες, να κατέβει υποψήφιος πρόεδρος της Ρωσίας μετά το τέλος της δεύτερης θητείας του Πούτιν. Στενά συνδεδεμένος με το αμερικανικό κατεστημένο, ίδρυσε τη «μη κυβερνητική» οργάνωση «Ανοιχτή Ρωσία», στο διοικητικό συμβούλιο της οποίας μετείχε ο… Χένρι Κίσινγκερ!
Ο Ιβάν ο Τρομερός συνέτριψε την πολιτική ισχύ της ανώτερης αριστοκρατίας της γης, των βογιάρων, που συχνά συμμαχούσαν με τους εξωτερικούς εχθρούς της Ρωσίας -Πολωνούς, Εσθονούς, Λιθουανούς- εναντίον της κεντρικής εξουσίας. Ο Πούτιν δεν έγινε νέος τσάρος, αλλά συνέτριψε την πολιτική ισχύ των νέων «βογιάρων» της εποχής του. Η θέση της Ρωσίας στον κόσμο θα ήταν σήμερα πολύ διαφορετική, χωρίς την πορεία που ξεκίνησε στο αεροδρόμιο του Νοβοσιμπίρσκ, εκείνη τη φθινοπωρινή μέρα του 2005.
Info
-Pascal Marchaud, Atlas geopolitique de la Russie, Autrement, 2007.
-Chrystia Freeland, Sale of the Century: Russia’s Wild Rise from Communism to Capitalism, Crown Business, 2000.
-Putin’s Eight Years, Kommersant, 18/9/2007.
-Aude Merlin, Ou va la Russie, Universite de Bruxelles, 2207.
-Russia’s Booming Economy, The Economist, 18/6/2007.
