Ο Εντβαρντ Σεβαρντνάντζε, υπουργός Εξωτερικών της Σοβιετικής Ενωσης επί Γκορμπατσόφ και μετέπειτα πρόεδρος της Γεωργίας που ανατράπηκε με πραξικόπημα στις 23 Νοεμβρίου του 2003, αναλύει σε συνέντευξή του στην «Κ» τα αίτια της ρωσογεωργιανής κρίσης που απειλεί να αποσταθεροποιήσει τον Καύκασο. Προειδοποιεί για εξελίξεις «ντόμινο» στην περιοχή σε περίπτωση απόσχισης της Αμπχαζίας και της Νότιας Οσετίας, εκτιμάει ότι οι απειλές Πούτιν για ενδεχόμενο «λουτρό αίματος» στον Κάυκασο εκτοξεύονται προς εκφοβισμό, προειδοποιεί ότι μια πολεμική σύγκρουση θα έφερε τους λαούς του Καυκάσου στον πλευρό των Γεωργιανών, ενώ αποκαλύπτει, ακόμα, γιατί μάλωσε με τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ και παραιτήθηκε από το αξίωμά του, παραμονές της διάλυσης της Σοβιετικής Ενωσης.
– Πού μπορεί να οδηγήσει η πρόσφατη επιδείνωση των ρωσογεωργιανών σχέσεων, μπορεί να φτάσει έως και τον πόλεμο;
– Κανείς δεν μπορεί να εγγυθηθεί 100%, αλλά πιστεύω ότι δεν θα φτάσουμε έως την πολεμική σύρραξη. Αυτό δεν είναι προς το συμφέρον της Ρωσίας και πολύ περισσότερο δεν συμφέρει τη Γεωργία να πολεμάει με τη Ρωσία, αν μάλιστα λάβουμε υπ’ όψιν τα μαθήματα του πρόσφατου παρελθόντος.
Γιατί; Διότι χάσαμε στην Αμπχαζία. Σύμφωνα με την πληθυσμιακή σύνθεση, το 1993 οι Αμπχάζιοι ήταν 17% και οι Γεωργιανοί 48%, αλλά με τη βοήθεια των Ρώσων, των Καζάκων, των Τσετσένων και άλλων δικών μας, μας έδιωξαν από εκεί, έδιωξαν τον γεωργιανό πληθυσμό.
– Ο ΥΠΕΞ της χώρας σας κ. Γκέλα Μπεζουαζβίλι, πάντως δεν απέκλεισε το ενδεχόμενο χρήσης στρατιωτικής βίας από την πλευρά Ρωσίας.
– Ο υπουργός εξέφρασε την άποψή του, αλλά εγώ έχω τη δική μου άποψη για την πολιτική της Ρωσίας, όπως επίσης ξέρω και την πολιτική της Γεωργίας, από την πλευρά των ζωτικών συμφερόντων της χώρας εννοείται. Γι’ αυτό μπορώ να επαναλάβω: πολεμική σύρραξη δεν θα υπάρξει. Εσείς μπορείτε να κατανοήσετε πώς θα υποδεχθεί η διεθνής κοινότητα μια ενδεχόμενη έναρξη πολεμικών ενεργειών εκ μέρους της Ρωσίας εναντίον της Γεωργίας.
Μπούμερανγκ η Τσετσενία
– Είναι τόσο μεγάλης σημασίας τα ζητήματα της Αμπχαζίας και της Νότιας Οσετίας, ώστε να προκαλέσουν σοβαρή κρίση, όπως η πρόσφατη, στις ρωσογεωργιανές σχέσεις;
– Το ζήτημα της Νότιας Οσετίας μπορεί να επιλυθεί εύκολα. Δεν είναι μια μεγάλη περιοχή, ούτε πυκνοκατοικημένη.
Οσον αφορά στην Αμπχαζία όμως, η Ρωσία χρειάζεται αυτήν την περιοχή. Ο υπουργός Αμυνας της Ρωσίας επί εποχής Γέλτσιν, Πάβελ Γκράτσεφ, έλεγε ότι αν δεν υπερασπίσουμε την Αμπχαζία θα χάσουμε όλη τη Μαύρη Θάλασσα. Γιατί; Η Ρωσία είχε πολλά λιμάνια στη Μαύρη Θάλασσα: Σεβαστούπολη, Οδησσσός, Ιλιτσός κ.ά. αλλά μετά τη δωρεά, από τον Χρουστσόφ, της Κριμαίας στην Ουκρανία, στη Ρωσία απέμεινε στη Μαύρη Θάλασσα ένα μεγάλο λιμάνι, το Νοβοροσίσκ, αλλά και αυτό δύο έως τρεις μήνες τον χρόνο είναι κλειστό για τη ναυσιπλοΐα. Γι’ αυτό οι Ρώσοι χρειάζονται την αμπχαζική ακτή. Φυσικά οι Ρώσοι θα κάνουν ό,τι είναι δυνατόν ώστε Αμπχάζιοι και Γεωργιανοί να μην έρθουν σε συμφωνία, μολονότι είμαστε δύο συγγενείς λαοί, πρακτικά μια οικογένεια.
– Δεδομένων αυτών, θα ήταν κατά τη γνώμη σας λύση η επιβολή της τάξης διά των όπλων σε περίπτωση που οι δύο περιοχές κηρύξουν την πλήρη ανεξαρτησία τους ή και την ενσωμάτωσή τους με τη Ρωσία;
– Οταν το 1993 ηττηθήκαμε στην Αμπχαζία, ο γεωργιανός πληθυσμός εκδιώχθηκε απ’ αυτό το κομμάτι της χώρας. Ομόφωνα τότε διεθνής κοινότητα έκανε λόγο για εθνική εκκαθάριση του γεωργιανού πληθυσμού, για περίπου 300.000 πρόσφυγες.
Εκτοτε οι Αμπχαζιοι, με νέες δυνάμεις, άρχισαν να θέτουν το ζήτημα της ενσωμάτωσής τους στον ρωσικό ομοσπονδιακό ιστό και, μεταξύ μας, αυτή η ιδέα άρχισε να βρίσκει και θετική ανταπόκριση στη ρωσική κρατική Δούμα.
Αργότερα η ανάδειξη αυτού του θέματος σταμάτησε. Γιατί; Διότι άρχισε ο πόλεμος στην Τσετσενία. Δούλεψε η εμφανής λογική: αν η Αμπχαζία μπορεί αποσχιστεί από τη Γεωργία και ενωθεί με τη Ρωσία, γιατί αυτό το δικαίωμα πρέπει να το στερείται η Τσετσενία ή για παράδειγμα, το Ταταρστάν; Σε αυτήν τη ρώσικη Δημοκρατία ζουν πέντε εκατομμύρια άνθρωποι και δίνει εκατό εκατομμύρια τόνους πετρελαίου. Γιατί το Ταταριστάν δεν μπορεί να γίνει ανεξάρτητο κράτος;
Οπως βλέπετε, η επίδραση του μπούμερανγκ θα μπορούσε να είναι εμφανής και εδώ. Γι’ αυτο πιστεύω ότι και σταμάτησαν αυτήν την περίοδο οι συνομιλίες για την ενσωμάτωση της Αμπχαζίας στη Ρωσία. Υποθέτω ότι οι υγιώς σκεπτόμενοι άνθρωποι στην κρατική Δούμα έχοντας τη δυνατότητα να προγνώσουν την ιστορική νομοτέλεια της ανάπτυξης τέτοιων ή άλλων γεγονότων δεν θα δώσουν μεγάλη σημασία σ’ αυτό το θέμα και τώρα. Εγώ δεν πιστεύω ότι η ανεξαρτησία αποσχιστικών καθεστώτων θα αναγνωριστεί από τη διεθνή κοινότητα.
Οσον αφορά τις επιδιώξεις του βόρειου γείτονά μας να αποκτήσει νέες εξόδους στο «ενυδρείο» της Μαύρης Θάλασσας, αρκετές φορές έχω διατυπώσει την πρόταση για ένα κοινό ρωσογεωργιανό σχέδιο κατασκευής, στην περιοχή της Αμπχαζίας της Γεωργίας, ενός μεγάλου λιμανιού το οποίο θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τα συμφέροντα και των δύο χωρών.
Δηλώσεις προς εκφοβισμό
– Ο πρόεδρος Πούτιν, ωστόσο, στην πρόσφατη ευρωπαϊκή σύνοδο στη Φινλανδία προειδοποίησε για επικείμενο «λουτρό αίματος» στην Αμπχαζία και τη Νότια Οσετία.
– Δεν άκουσα να λέει κάτι τέτοιο. Δεν είναι και στον χαρακτήρα του να κάνει τέτοιες δηλώσεις. Αλλά ακόμη και αν επέτρεψε να βγει από το στόμα του μια τέτοια φράση πιστεύω ότι το έκανε απλά για εκφοβισμό.
Γενικά αποκλείω πριν από τις προεδρικές εκλογές στη Ρωσία, η τελευταία να εμπλακεί σε πολεμική σύρραξη. Και βεβαίως κανένας δεν ξέρει πώς θα μπορούσε να τελειώσει μια τέτοια αντιπαράθεση. Προσπαθείστε να διανοηθείτε τι θα συμβεί αν οι λαοί του Βορείου Καυκάσου ξεσηκωθούν για την υπεράσπιση της Γεωργίας.
– Τότε προς τι ο πυρετώδης εξοπλισμός της Γεωργίας για τον οποίο κάνουν λόγο ρωσικά, αλλά και διεθνή ΜΜΕ;
– Η Γεωργία δεν προετοιμάζεται για πολεμικές συγκρούσεις. Αυτή είναι η επίσημη πολιτική της γεωργιανής εξουσίας. Εγώ με τη σημερινή ηγεσία δεν έχω επαφές, αλλά παρακολουθώ προσεκτικά τις κινήσεις τους. Σήμερα με μεγάλη σιγουριά μπορώ να πω ότι η κυβέρνηση της Γεωργίας δεν θέλει τον πόλεμο, αν και έχουμε καλό στρατό τον οποίο συγκροτήσαμε με τη βοήθεια των Αμερικανών. Η ύπαρξη δυνατού στρατού δεν σημαίνει απαραίτητα θέληση να πολεμήσουμε.
Αλλά και ενάντια σε ποιον να πολεμήσουμε, ενάντια στους Οσετούς; Μα αυτοί είναι αδέρφια μας. Στους Αμπχαζίους; Και αυτοί το ίδιο.
– Πιστεύετε ότι η σύλληψη από τις γεωργιανές αρχές των τεσσάρων Ρώσων αξιωματικών με την κατηγορία της κατασκοπείας ήταν που οδήγησε τις δύο πλευρές σ’ ένα πρωτοφανή «φραστικό πόλεμο» ή υπάρχουν βαθύτερα αίτια αυτής της κρίσης;
– Ολα έγιναν με βάση τις υπάρχουσες διατάξεις που διέπουν τις σχέσεις δικαίου. Αν ένας άνθρωπος είναι κατάσκοπος θα πρέπει να τον δικάσουμε.
Ωστόσο, υπάρχει και άλλη πρακτική. Λέμε, π.χ. ότι στη Ρωσία έπιασαν έναν Γεωργιανό κατάσκοπο, στη Γεωργία έναν Ρώσο. Σε μια τέτοια κατάσταση τους ανταλλάσσουν. Αλλά σε εμάς όλο αυτό οδήγησε σε ένα σκάνδαλο. Εγώ θα το έκανα με διαφορετικό τρόπο.
Το γεγονός της σύλληψης Ρώσων αξιωματικών προκάλεσε στη Ρωσία αρνητικές αντιδράσεις. Αλλά και από την πλευρά της Ρωσίας προκλήθηκε ανάλογη αντίδραση με την απέλαση πολιτών της Γεωργίας. Αυτό το τελευταίο δεν συνέβαινε ούτε στην τσαρική Ρωσία. Γιατί οι Γεωργιανοί πάντα, λόγω πίστης και αλήθειας, υπηρετούσαν τη Ρωσία και ειδικότερα αυτοί που ζούσαν μόνιμα και εξακολουθούν ζουν εκεί.
Σωστή απόφαση η παραίτησή μου
– Η απομάκρυνσή σας από την ηγεσία της Γεωργίας, όλοι είδαμε στις τηλεοράσεις ότι έγινε με επεισοδιακό τρόπο. Σας φυγάδευσαν οι φρουροί σας από την πίσω πόρτα του Κοινοβουλίου. Ειπώθηκε ότι πίσω από την «επανάσταση των ρόδων» και τις εναντίον σας διαδηλώσεις υπήρχε αμερικανικός δάκτυλος, ότι πέσατε θύμα του παιxνιδιού των αγωγών στον Καύκασο.
– Δεν έγινε καμιά επανάσταση, αν δεν υπολογίσουμε κάποιους που μπήκαν στην αίθουσα συνεδριάσεων του Κοινοβουλίου τη στιγμή που εγώ εκφωνούσα έναν επτάλεπτο λόγο.
Οταν συνέβη αυτό κήρυξα τη χώρα σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, κάτι που μου έδινε τη δυνατότητα να κάνω χρήση δύναμης. Αλλά αμέσως μετά επιστρέφοντας στο σπίτι και συνομιλώντας με τη σύζυγό μου -μίλησα τηλεφωνικά και με τον γιo μου- αναίρεσα το διάταγμα έκτακτης ανάγκης.
Ως πρόεδρος της Γεωργίας δεν θεώρησα σωστό να ρίξω τη χώρα σε αιματοχυσία, μια που από την άλλη πλευρά σε περίπτωση ένοπλης σύρραξης θα μπορούσαν να σκοτωθούν και οπωσδήποτε θα σκοτώνονταν άνθρωποι.
Κάλεσα, λοιπόν, την επόμενη τους αντιπάλους μου στην προεδρική κατοικία και τους είπα: «Αν μπορείτε να διοικήσετε τη χώρα πάρτε τη και διοικήστε την». Η απόφαση για αποχώρηση και παραίτηση που πήρα ήταν σωστή. Οταν μπήκαν αυτοί στην αίθουσα του Κοινοβουλίου και η ασφάλειά μου με απομάκρυνε, στον δρόμο με περίμεναν οι οπαδοί μου. Μου έλεγαν «παραμείνετε, μην αφήνετε την θέση σας. Αύριο θα κατεβάσουμε στους δρόμους χιλιάδες ανθρώπους να σας υποστηρίξουμε», αλλά εγώ ήδη γνώριζα ότι δεν θα παραμείνω. Αυτό θα δημιουργούσε μια τέτοια αντίδραση που δεν θα την ήθελα ποτέ.
Η ΕΣΣΔ αργά ή γρήγορα έπρεπε να διαλυθεί
– Μαζί με τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ χρεώνεστε τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης. Τι σκέφτεστε τώρα πια, μπορούσε να αποφευχθεί; Προσωπικά αισθάνεστε ενοχές ή μήπως είναι καλύτερα όπως έγιναν τα πράγματα;
– Με τον Μιχαήλ Σεργκέγεβιτς γνωριζόμασταν από την εποχή Μπρέζνιεφ που ήταν υπεύθυνος της Κεντρικής Επιτροπής για την αγροτική πολιτική και εγώ γρααμματέας του κόμματος στη Γεωργία. Μετά, όταν έγινε ηγέτης του ΚΚΣΕ, με κάλεσε στη Μόσχα, μου πρότεινε τη θέση του υπουργού Εξωτερικών, χωρίς να υπολογίζει την άρνησή μου. Πίστευα ότι τη θέση του ΥΠΕΞ σ’ ένα τέτοιο κράτος όπως η Σοβιετική Ενωση πρέπει να την κατέχει Ρώσος, αλλά η άρνησή μου δεν έγινε αποδεκτή. Υποτάχθηκα όμως στη θέληση του Γκορμπατσόφ και έγινα υπουργός.
Μετά μαλώσαμε. Δεν εκτιμούσε σωστά τον κίνδυνο ρεβανσισμού των αντιδραστικών δυνάμεων οι οποίοι προσπαθούσαν να του πάρουν την εξουσία.
Ακολούθησε η γνωστή ομιλία μου στο συνέδριο λαϊκών αντιπροσώπων όπου επεσήμανα τον κίνδυνο της επερχόμενης αντεπανάστασης και είπα ότι παραιτούμαι.
Περεμπιπτόντως, ο Μπιλ Κλιντον μου είπε αργότερα ότι, ως κυβερνήτης τότε, παρακολουθούσε στην τηλεόραση ρεπορτάζ για το συνέδριο λαϊκών αντιπροσώπων και όταν άκουσε τη δήλωσή μου για παραίτηση σηκώθηκε από την πολυθρόνα και άρχισε να χειροκροτεί. Μου είπε ακόμη ότι η δημοκρατική διαδικασία στη Ρωσία διαφυλάχθηκε κατά πολύ χάρη στη δική μου δήλωση – προειδοποίηση τότε.
Η Σοβιετική Ενωση έπρεπε αργά ή γρήγορα να διαλυθεί. Οι φυγόκεντρες δυνάμεις που διαπερνούσαν τη χώρα ήταν μεγάλες. Για παράδειγμα το Καζακστάν: Στην έκτασή του είναι πέντε Γαλλίες, πώς να το συγκρατήσεις; Το Ουζμπεκιστάν με τον μεγάλο πληθυσμό του, επίσης. Ημουν σίγουρος ότι δεν θα μπορούσαμε να διατηρήσουμε την ΕΣΣΔ, αλλά δεν πίστευα ότι θα διαλυθεί τόσο γρήγορα. Συμφωνα με τους υπολογισμούς μου θα χρειαζόταν δέκα χρόνια. Οταν διαλύθηκε εγώ δεν ήμουν πλέον στην ηγεσία.
– Ηταν λοιπόν θετικό γεγονός η διάλυση;
– Ναι, το άσχημο ήταν ότι έγινε τόσο γρήγορα. Αν αυτό γινόταν σε διάρκεια μιας δεκαετίας οι λαοί θα προετοιμάζονταν καλύτερα για τις αλλαγές.
Γεωπολιτικό παιγνίδι στον Καύκασο με φόντο τους αγωγούς
Το αμερικανορωσικό γεωπολιτικό παιγνίδι επιρροής στον Καύκασο βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη, με φόντο τα ενεργειακά αποθέματα της Κασπίας Θάλασσας, Σε αυτή τη αναμέτρηση ο έλεγχος των καθεστώτων των χωρών της πρώην Σοβιετικής Ενωσης που κρύβουν στο υπέδαφός τους πετρέλαιο και φυσικό αέριο, ή σχεδιάζεται να περάσουν από τα εδάφη τους οι αγωγοί προς τη Δύση, αποτελεί βασικό στοιχείο της στρατηγικής των εμπλεκομένων.
Η σύγκρουση είναι σκληρή και τα όπλα πολλά: υποδαυλίζονται εθνικισμοί, αναζωπυρώνονται παραδοσιακές έριδες μεταξύ πληθυσμών, ενθαρρύνονται αποσχιστικά κινήματα, υποκινούνται ποικιλόχρωμες «λαϊκες επαναστάσεις», αποσταθεροποιούνται κυβερνήσεις, εκπαραθυρώνονται ή και δολοφονούνται ηγέτες.
Η Γεωργία, η χώρα αυτή του Καυκάσου με τα 5.000.000 ανθρώπων, έχει καταστεί τα τελευταία χρόνια πεδίο μεταξύ Ρωσίας και ΗΠΑ στην περιοχή.
Οι Αμερικανοί επέλεξαν να την μετατρέψουν σε «σφήνα» τους εναντίον των ισχυρών ρωσικών συμφερόντων στον Καύκασο, δεδομένου μάλιστα ότι το έδαφός της διασχίζει ο πετρελαιαγωγός Μπακού – Τσεϊχάν.
Για τους Ρώσους όμως είναι αδιανόητη η απώλεια από την επιρροή τους μιας χώρας που είναι συνυφασμένη με την ιστορία τους και τις οικονομικοπολιτικές της επιδιώξεις στην Υπερκαυκασία.
Η εγκατάσταση, διά της πραξικοπηματικής ανατροπής του πρόεδρου Σεβαρτνάντζε, στην ηγεσία της χώρας του φιλοαμερικανού Μιχαήλ Σαακασβίλι, δίνει προβάδισμα στις ΗΠΑ, που εμφανίζονται να αποκτούν ένα ισχυρό προγεφύρωμα στον Καύκασο.
Ομως το Κρεμλίνο φέρεται αποφασισμένο να μην «παραδώσει» ακέραια στους δυτικούς την «σιαμαία αδερφή» και υποθάλπει την απόσχιση δυο αυτόνομων περιοχών της, της Νότιας Οσετίας και της Αμπχαζίας, που από τις αρχές της δεκαετίας του ’90 έχουν ουσιαστικά αποσκιρτήσει και οδεύουν προς τη Ρωσία.
Τελευταία πράξη, σε αυτή την αναμέτρηση, που έφερε στην επιφάνεια «παγωμένες συγκρούσεις» και πυροδότησε τη σοβαρότερη έως τώρα κρίση στις ρωσογεωργιανές σχέσεις, ήταν η σύλληψη και απέλαση με την κατηγορία της κατασκοπείας τεσσάρων Ρώσων αξιωματικών και τα αντίποινα στα οποία προχώρησε η Μόσχα.
Γνωμη
Ο σκληρός παίκτης
Του Αλεξη Παπαχελα
Ενα σκληρό παιχνίδι γεωπολιτικού πόκερ παίζεται εδώ και καιρό στον Καύκασο, με επίκεντρο την ενέργεια αλλά και το ποιος θα έχει το πάνω χέρι σε μια κρίσιμη περιοχή. Ο Ρώσος ηγέτης Βλαντιμίρ Πούτιν αποδεικνύει όλο και περισότερο πως ξέρει να παίζει αυτό το παιχνίδι με σκληρούς, σκληρότατους όρους. Ο παλιός πράκτορας γνωρίζει πώς να χρησιμοποιεί το μετρητό, τις μυστικές υπηρεσίες, τους αγωγούς για να εκβιάζει τους αντιπάλους του. Αν αποδειχθεί πως ήταν δική του απόφαση η εκτέλεση του αντιπολιτευόμενου Ρώσου πράκτορα στο Λονδίνο, θα είναι σαφές πως πρόκειται για τον πιο σκληρό παίκτη του γεωπολιτικού παιχνιδιού παγκοσμίως. Ευτυχώς που τα αμερικανικά νεοσυντηρητικά γεράκια έχασαν στο Ιράκ και δεν μπορούν να τον αναδείξουν στον νέο μεταψυχροπολεμικό «αντίχριστο». Γιατί ο κ. Πούτιν κάνει ό,τι μπορεί για να τους προκαλέσει σε ένα σπριντ εξάπλωσης της ρωσικής επιρροής στον Καύκασο και την ευρύτερη περιοχή.
