ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ. Ο Ελληνας επισκέπτης της Σμύρνης ενδέχεται να πιαστεί απροετοίμαστος σε ιδιωτικές συζητήσεις που αφορούν την πρόσφατη ιστορία της πόλης. Συγκεκριμένα, και σε απόλυτη αντίθεση με όσα διδάχθηκε για την πυρπόλησή της το 1922, θα ακούσει πως τη φωτιά την έβαλαν «Ελληνες ή Αρμένιοι». Για πολλούς από τους σημερινούς Ελληνες οι εικόνες της φλεγόμενης Σμύρνης αποτελούν σχολική μνήμη. Στην Τουρκία, το θέμα της πυρκαγιάς και της σφαγής Ελλήνων στην πόλη παραδοσιακά αποσιωπείται, όταν η φωτιά δεν χρησιμοποιείται για να αποδοθούν ευθύνες «στην άλλη πλευρά».
«Καυτό» το ζήτημα
Σύμφωνα με χθεσινό δημοσίευμα της «Ραντικάλ», το Μουσείο της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας Σμύρνης πρόσφατα μετετράπη σε Αρχείο και Μουσείο Πόλης. Στο μουσείο, κατά το δημοσίευμα, πρόκειται να παρουσιασθούν εκθέματα «μιας ιστορίας πυρκαγιών και καταστροφών», ενώ τονίζεται πως η πόλη υπέφερε από αυτές. Μεγαλύτερη όμως όλων η φωτιά του ’22, που έχει αφήσει ανεξίτηλη τη σφραγίδα της στην όψη της Σμύρνης.
Μέχρι σήμερα μια συστηματική και αντικειμενική διερεύνηση των αιτίων που προκάλεσαν τις φλόγες στην αρμενική συνοικία Μπασμανέ στις 13 Σεπτεμβρίου 1922, αποφεύγεται. Μόνο κύκλοι εθνικιστών καταπιάνονται με το ζήτημα.
Η πυρκαγιά, όπως καταγράφεται από Ελληνες και ξένους ιστορικούς, αποδίδεται στον στρατιωτικό διοικητή Σμύρνης Νουρεντίν Πασά, πάντοτε σε συνδυασμό με τις σφαγές των Ελλήνων. Η τουρκική ιστοριογραφία προτιμά τη σιωπή. Στα σχολικά εγχειρίδια λακωνικά αναφέρεται πως λίγες μέρες μετά την «απελευθέρωση της Σμύρνης» ξέσπασε φωτιά στην αρμενική γειτονιά, που κατέστρεψε το μεγαλύτερο μέρος της πόλης. Καμία περαιτέρω εξήγηση. Τη σιωπή Τούρκοι και ξένοι μελετητές την έχουν χαρακτηρίσει ύποπτη, όπως σημείωσε στο βιβλίο της «Ποιος είμαι;» η συγγραφέας και διδάκτωρ κοινωνικών επιστημών Λεϊλά Νεϊζί.
Το βιβλίο είναι αφιερωμένο στην προφορική ιστορία, που σε πολλές περιπτώσεις ασκεί πολύ μεγαλύτερη επιρροή στη διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης από την επίσημη. Η προφορική ιστορία στην Τουρκία αποδίδει την πυρκαϊά «σε Αρμένιους τσέτες, που ήθελαν να καταστρέψουν τα όπλα τους για να μην τα πάρει ο στρατός μας». Ενίοτε πάλι ενοχοποιούνται οι Ελληνες. Με το επιχείρημα ότι ο Ελληνικός Στρατός πυρπόλησε πόλεις και χωριά κατά την υποχώρησή του, η φωτιά της Σμύρνης παρουσιάζεται ως τακτική «καμμένης γης». «Κάψανε τα σπίτια τους και φύγανε» συνηθίζουν να λένε οι σημερινοί κάτοικοι της Σμύρνης
Ποιοι πυρπολούσαν
Οι περισσότεροι Ευρωπαίοι συντάσσονται με τις ελληνικές θέσεις, ενώ αρκετοί Τούρκοι αμφισβητούν την προφορική ιστορία της χώρας τους. Ο συμπολεμιστής του Ατατούρκ, Φαλίχ Ριφκί Ατάι, αφού εξηγεί πώς οι Τούρκοι πυρπολούσαν τα χωριά και τις γειτονιές των Αρμενίων μετά την εκτόπισή τους για να μην επιστρέψουν, υπονοεί ότι στη Σμύρνη συνέβη το ίδιο. Αλλά και σύγχρονοι Τούρκοι σχολιαστές τονίζουν ότι αποτεφρώθηκαν μόνο οι ελληνικές, αρμενικές και φράγκικες συνοικίες, ενώ οι τουρκικές και εβραϊκές διασώθηκαν. Επισημαίνουν ότι οι ελληνικοί πληθυσμοί, παρά την ήττα, παρέμεναν στη Μικρασία και παρουσιάζουν τη φωτιά ως μέσο εκβιασμού της φυγής τους.
Ευκταίο θα ήταν το νέο Μουσείο Πόλης της Σμύρνης να μην καταστεί χώρος προπαγάνδας, όπως τα μουσεία του Βαν και του Ερζερούμ, που ιδρύθηκαν για να υποστηρίξουν τη θέση της Εταιρείας Τούρκων Ιστορικών ότι οι Αρμένιοι διέπραξαν γενοκτονία κατά των Τούρκων και όχι το αντίθετο.
