ΜΟΣΧΑ. Διχασμένη γιόρτασε χθες η Ρωσία την 50ή επέτειο από το θάνατο του Ιωσήφ Στάλιν, καθώς τρεις χιλιάδες νοσταλγοί του αμφιλεγόμενου Σοβιετικού ηγέτη με επικεφαλής τον κομμουνιστή ηγέτη Γιενάντι Ζιουγκάνοφ, συγκεντρώθηκαν στον τάφο του, δίπλα στο Κρεμλίνο στην Κόκκινη Πλατεία και τίμησαν συγκινημένοι τη μνήμη του, την ίδια στιγμή που η ανθρωπιστική οργάνωση Memorial εγκαινίαζε ιστοσελίδα με τις λίστες του Στάλιν, στις οποίες περιλαμβάνονται 44.000 ονόματα ανθρώπων, που δικάσθηκαν και εκτελέσθηκαν για πολιτικά εγκλήματα με προσωπική εντολή του. Παρά τις αντιφάσεις αυτές πάντως, σύμφωνα με τελευταία δημοσκόπηση, η μεγάλη πλειοψηφία των Ρώσων (53%) θεωρεί θετική τη συμβολή του στην ιστορία της χώρας, μία στάση η οποία μοιάζει τουλάχιστον παράδοξη στα περισσότερα δυτικά μάτια, που πιστεύουν ότι επρόκειτο για έναν αιμοσταγή τύραννο.
Διαφορετικές απόψεις
Σύμφωνα με τη δημοσκόπηση που διενεργήθηκε για λογαριασμό του Ρωσικού Κέντρου για την Ερευνα της Κοινής Γνώμης, μόνο το 33% των συνολικά 1.600 ερωτηθέντων θεωρεί το ρόλο του Στάλιν στη ρωσική ιστορία «απολύτως αρνητικό» ή «περισσότερο αρνητικό απ’ ό,τι θετικό». Αν και το 41% συσχετίζει ακόμη το όνομά του με τα στρατόπεδα εργασίας και την καταπίεση, το 32% τού απονέμει εύσημα για «την τάξη, τη βιομηχανική ανάπτυξη και την ανάδειξη της ΕΣΣΔ σε μεγάλη αυτοκρατορία». «Είστε υπέρ της πατρίδας ή του Στάλιν;» ήταν το ερώτημα που έθεσε η εφημερίδα «Κομσομόλσκαγια Πράβντα» σε προσωπικότητες της χώρας, παραφράζοντας το διάσημο σοβιετικό σύνθημα «Για την πατρίδα, για τον Στάλιν». «Για την πατρίδα, αλλά χωρίς τον Στάλιν», ήταν η απάντηση του ηθοποιού Ιλια Ολεΐνικοφ, που παρομοίασε τον Στάλιν με τον διάβολο. «Οταν πέθανε, κάναμε πάρτι στο σπίτι μου. O μπαμπάς μου αγόρασε δύο μπουκάλια βότκα και μέθυσε, ήταν τόσο ευτυχισμένος», πρόσθεσε. Αντιφατικές είναι οι μνήμες των ηλικιωμένων για την ημέρα του θανάτου του. «Δεν έκλαψα, αν και είδα πολλούς ανθρώπους να κλαίνε. Αναρωτήθηκα πώς μπορεί να εξαρτώνται όλα από έναν άνθρωπο. Αυτή η προσωπολατρία με προβλημάτισε ότι κάτι δεν πάει καλά με το σύστημα», θυμάται ο 79χρονος Αλεξάντερ Γιάκοβλεφ, πρώην μέλος του Πολιτικού Γραφείου και σύμβουλος του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, σήμερα επικεφαλής της προεδρικής επιτροπής για την αποκατάσταση των θυμάτων της σταλινικής καταπίεσης. «Δεν ντρέπομαι να πω ότι έκλαψα. Οχι τόσο από θλίψη για τον χαμό του, αλλά από φόβο για τη διάδοχη κατάσταση επειδή δεν υπήρχε κανείς ικανός να αναλάβει τα ηνία», παραδέχεται η Λουντμίλα Αλεξέγιεβα, υπέρμαχος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και πρόεδρος της Ομάδας του Ελσίνκι στη ρωσική πρωτεύουσα.
Ο θάνατος του Στάλιν, πάντως, είχε μονοπωλήσει επί πολλές εβδομάδες τον ούτως ή άλλως κομματικά ελεγχόμενο σοβιετικό Τύπο. H είδηση δημοσιοποιήθηκε σε όλους τους εργάτες της χώρας την επόμενη μέρα: «Με βαθύτατη οδύνη η Κεντρική Επιτροπή ανακοινώνει ότι στις 5 Μαρτίου και ώρα δέκα παρά δέκα, ο πρόεδρος του Συμβουλίου Υπουργών της ΕΣΣΔ και γενικός γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος, Ιωσήφ Βισαριόνοβιτς Στάλιν, πέθανε έπειτα από βαριά ασθένεια». Στα γραφεία της «Πράβντα», της «Ισβέστια», της «Κομσομόλσκαγια Πράβντα», της «Λιτερνατουρνάγια Γκαζέτα» και άλλων εφημερίδων οι σημαίες κυμάτιζαν επί τέσσερις μέρες μεσίστιες, ενώ ένα κύμα επιστολών από συντετριμμένους αναγνώστες (εργάτες, συγγραφείς, μαθητές και ξένους θαυμαστές του Στάλιν) κατέκλυσε τα καθημερινά φύλλα.
Δολοφόνος ο Μπέρια;
Στο μεταξύ, η μυστηριώδης αιτία θανάτου του, η εγκεφαλική αιμορραγία, την οποία υπέστη στην ντάτσα του μετά ένα δείπνο με τέσσερα μέλη του Πολιτικού Γραφείου, εξετάζεται εκ νέου σε ένα 402σέλιδο βιβλίο, το οποίο επαναφέρει το σενάριο της δολοφονίας του με δηλητήριο. Σύμφωνα με χθεσινό δημοσίευμα των «Τάιμς της Νέας Υόρκης», ο Ρώσος ιστορικός Βλαντιμίρ Ναούμοφ και ο ακαδημαϊκός του Γέιλ Τζόναθαν Μπρεντ, που μελέτησαν τα μυστικά αρχεία της Σοβιετικής Ενωσης, ο πιθανότερος δολοφόνος του είναι ο Μπέρια, τότε επικεφαλής της μυστικής αστυνομίας. Δύο μήνες αργότερα, την Πρωτομαγιά, το μέλος του Πολιτικού Γραφείου φέρεται ότι είπε στο συνάδελφό του Βάτσεσλαβ Μολότοφ: «Τον σκότωσα. Σας έσωσα όλους». Αυτό τουλάχιστον έγραψε στα πολιτικά απομνημονεύματά του ο ίδιος ο Μολότοφ το 1993.
Στο ύστατο δείπνο του με τα τέσσερα μέλη του Π.Γ. είχε συμμετάσχει και ο Νικίτα Κρουτσόφ, ο διάδοχός του, ο οποίος ήταν κι εκείνος που αποκήρυξε δημοσίως τον Στάλιν το 1956, ανοίγοντας τον δρόμο για την αποκατάσταση των θυμάτων του σταλινισμού. H έκταση των αγριοτήτων του αποκαλύφθηκε, πάντως, μόλις στα τέλη της δεκαετίας του ’80, όταν ο τελευταίος Σοβιετικός ηγέτης Μιχαήλ Γκορμπατσόφ άρχισε να εφαρμόζει την περίφημη γκλάσνοστ (διαφάνεια), επιτρέποντας τον αποχαρακτηρισμό απόρρητων κρατικών εγγράφων. Σήμερα πολλοί είναι οι ιστορικοί που τοποθετούν σε είκοσι εκατομμύρια τον αριθμό των ανθρώπων που χάθηκαν στη διάρκεια των διωγμών του καθεστώτος.
