Ενα τοτέμ κείται θρυμματισμένο. O κρατικός έλεγχος της γης ήταν σύμβολο του σοβιετικού κομμουνισμού. Επειτα από μία βασανιστική κολεκτιβοποίηση, που κόστισε εκατομμύρια ζωές, τα μεγάλα αγροκτήματα έγιναν συνώνυμο της σπατάλης και της αναποτελεσματικότητας. Τώρα, οποιοσδήποτε νομίζει ότι μπορεί να διαχειριστεί τη γη καλύτερα είναι σε θέση να την αγοράσει (εκτός από τους ξένους, που τη νοικιάζουν).
Μετά το 1991, το 90% της γης πέρασε σε χέρια ιδιωτών. Χωρίς όμως νομικό πλαίσιο για την αγοραπωλησία γης, η αγορά γης είναι μικρή, σκοτεινή και γεμάτη γραφειοκρατικά εμπόδια. Αντίστοιχα δύσκολο είναι να χρησιμοποιήσει κανείς τη γη ως εχέγγυο για την αγορά νέων μηχανημάτων. Ενώ ορισμένα από τα εναπομείναντα μεγάλα αγροκτήματα αποδίδουν περισσότερο τα τελευταία χρόνια, οι αγρότες, ευάλωτοι σε παρενοχλήσεις από το κράτος και τους εγκληματίες, είναι λιγότεροι σε αριθμό. Τα χωριά της Ρωσίας, στα οποία ζει το ένα πέμπτο των κατοίκων της, είναι φτωχά και καταθλιπτικά. Τώρα, όμως, η Βουλή ψήφισε το νομικό πλαίσιο για την αγοραπωλησία αγροτικής γης.
Θεωρία και πράξη
Ολα αυτά φαίνονται θαυμάσια. H γη θα είναι πλέον ένα περιουσιακό στοιχείο όπως όλα τα υπόλοιπα. Ψυχολογικά, η απόσταση από το σοβιετικό παρελθόν και τους αιώνες της φεουδαρχίας είναι τεράστια. Οπως όμως συμβαίνει με πολλές από τις εντυπωσιακές μεταρρυθμίσεις της τελευταίας διετίας, ο δρόμος από τη θεωρία στην πράξη είναι σπαρμένος εμπόδια. Τα μεγαλύτερα εμπόδια τα θέτει η γραφειοκρατία: οι άνθρωποι που είναι απαραίτητοι για να γίνουν οι μεταρρυθμίσεις είναι αυτοί ακριβώς που έχουν το μεγαλύτερο συμφέρον να τις μπλοκάρουν. Επίσης, δεν υπάρχει μία και μόνη αρχή υπεύθυνη για την κτηματαγορά: πολλά υπουργεία ερίζουν για την αρμοδιότητα, ενώ η σύγχυση αναπαράγεται και σε τοπικό επίπεδο.
Τώρα, ακόμη και οι πιο αισιόδοξοι παραδέχονται ότι η ανάπτυξη πραγματικής κτηματαγοράς θα χρειαστεί χρόνια. Οι απαισιόδοξοι θεωρούν ότι χρειάζεται μια ολόκληρη γενιά. Γιατί; Κατ’ αρχήν, τα όρια της κάθε ιδιοκτησίας είναι ασαφή. Δεν υπάρχει κανονικό κτηματολόγιο, ενώ το υποθηκοφυλακείο δεν έχει ούτε προσωπικό ούτε χρήματα. Οι αισιόδοξοι ευελπιστούν ότι θα υπάρχει κτηματολόγιο προσβάσιμο σε όλους σε πέντε χρόνια.
Οι επενδυτές που έχουν το κουράγιο να παλεύουν με τη ρωσική πραγματικότητα, τα βγάζουν πέρα και με το παλιό σύστημα, όπως αποδεικνύει ο κατασκευαστικός οργασμός αυτήν την εποχή στη Μόσχα. Επίσης, αυτοί που θέλουν να επενδύσουν στην ύπαιθρο το κάνουν ούτως ή άλλως, νοικιάζοντας τη γη, μερικές φορές μάλιστα με εντυπωσιακά αποτελέσματα. Ομως, για όσους δεν είναι αρκετά πλούσιοι ή ικανοί, το σύστημα που ίσχυε ώς τώρα ήταν μάστιγα.
Οχι και κήπος της Εδέμ
Αν υπάρχει ένα μέρος στη Ρωσία κατάλληλο για γεωργικές εργασίες, αυτό είναι το Κουμπάν, κοντά στη Μαύρη Θάλασσα. H περιοχή έχει εύφορα εδάφη, πλούσια γεωργική παράδοση και πρόσβαση στον έξω κόσμο. Εκεί, μια ομάδα Ρώσων επιχειρηματιών νοικιάζει τη γη μιας διαλελυμένης κολεκτίβας, όπου καλλιεργεί λαχανικά. Πριν από ένα χρόνο, υπήρχαν ελπίδες: οι νέοι διευθυντές πλήρωναν για πρώτη φορά έπειτα από χρόνια τους μισθούς στην ώρα τους, ενώ τα χωράφια, καλά φροντισμένα, ξεχώριζαν από τον μισοκατεστραμμένο περίγυρό τους. Τώρα τα πραγματα δεν είναι και τόσο ρόδινα. Λόγω της εγκατάλειψης, τα ρέματα είχαν φράξει και το φθινόπωρο χωράφια πλημμύρισαν, εμποδίζοντας τη συγκομιδή. Επίσης, υπάρχουν θέσεις εργασίας κενές, αφού δεν είναι εύκολο να βρεθούν εργάτες καλά εκπαιδευμένοι.
Γι αυτό, οι διαχειριστές σκέφτονται να φέρουν εργαζόμενους από το εξωτερικό. Στη γειτονική Σταυρούπολη, κάποιοι το έκαναν, προσλαμβάνοντας Κινέζους εργάτες που είναι διατεθειμένοι να δουλεύουν από το χάραμα ώς τη νύχτα με 100 δολάρια το μήνα. Κι ο νέος νόμος για τη γη; «Ακόμη κι αν μπορούσαμε να την αγοράσουμε δεν θα θέλαμε», λέει ο διαχειριστής του αγροκτήματος στο Κουμπάν Αλεξάντερ Ξεντζούκ. H ενοικίαση είναι φθηνή, ενώ υπάρχει άφθονη γη διαθέσιμη αν επιθυμεί να νοικιάσει κι άλλη. O Ξεντζούκ στηρίζει τις ελπίδες του στις επιδοτήσεις και την κρατική προστασία? αυτές, λέει, είναι οι συνταγές της γεωργικής επιτυχίας σε άλλες χώρες.
Ο γρίφος της Σεβίλλης
