Εναν αιώνα πριν, ένα φάντασμα επλανάτο πάνω από την Ευρώπη, την Τουρκία, τη Μέση Ανατολή, τις βρετανικές Ινδίες, την Κίνα και την Ιαπωνία. Το φάντασμα ήταν η εκπληκτική αύξηση του πληθυσμού της τσαρικής Ρωσία. Το 1857, η Ρωσία είχε 57 εκατομμύρια κατοίκους. Ως το 1919 είχε φθάσει τα 111 εκατομμύρια. Αντίθετα, ο πληθυσμός της αυτοκρατορικής Γερμανίας ήταν μόλις ο μισός και της Μεγάλης Βρετανίας το ένα τρίτο. Ολόκληρος ο κόσμος φοβόταν.
Δημογραφική παρακμή
Εκατό χρόνια αργότερα, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το αντίθετο φαινόμενο: η Ρωσία παρακμάζει δημογραφικά σε κλίμακα που δεν έχει ποτέ επαναληφθεί στην ανθρώπινη ιστορία. Οι πληθυσμοί των Ινδιάνων της Αμερικής και των Πολυνησίων αποδεκατίστηκαν εξαιτίας της εισβολής ξένων ιών, ενώ ο Τζένγκις Χαν με τις ορδές του ισοπέδωσε τις πόλεις της Κεντρικής Ασίας. Το «μεγάλο άλμα προς τα εμπρός» του Μάο μπορεί να κόστισε τη ζωή σε 30 εκατομμύρια Κινέζους. Ομως, αυτό που συμβαίνει στη Ρωσία είναι μια γενικευμένη μείωση του πληθυσμού, που οφείλεται σε ενδογενείς παράγοντες. Με λίγα λόγια, οι Ρώσοι επέλεξαν αυτή την πορεία, αν και όχι επειδή τους αρέσει. Οι γυμνοί αριθμοί είναι αποκαλυπτικοί. H ετήσια έκδοση του OHE «Κατάσταση του Παγκόσμιου πληθυσμού 2001» υπολογίζει ότι ο ρωσικός πληθυσμός βρίσκεται αυτή τη στιγμή στα 145 εκατομμύρια, αλλά θα έχει μειωθεί στα 104 ώς το 2050. O διάσημος Αμερικανός αναλυτής της ρωσικής δημογραφίας Μάρεϊ Φέσμπαχ υπολογίζει ότι ο πληθυσμός της Ρωσίας μειώνεται κατά 750.000 ψυχές ετησίως.
Είναι προφανές πως, εφόσον γεννιούνται τόσο λίγα παιδιά, οι ηλικιωμένοι, παρότι δεν τους φροντίζουν, πολλαπλασιάζονται. H ρωσική κοινωνία είναι άρρωστη. Τα όρια θνησιμότητας των ανδρών πέφτουν σημαντικά εξαιτίας του αλκοολισμού, ο οποίος έχει εκλάβει δραματικές διαστάσεις, αλλά και εξαιτίας της γενικευμένης έκπτωσης του συστήματος υγειονομικής φροντίδας. Οι έγκυοι γυναίκες και τα παιδιά δεν περιθάλπονται σωστά, ενώ η πλειοψηφία των Ρώσων θεωρεί τα νοσοκομεία επικίνδυνους τόπους που πρέπει πάση θυσία να αποφεύγονται.
Καλύτερα μόνες
Η κατάντια των Ρώσων ανδρών απωθεί τις Ρωσίδες, που προτιμούν να μένουν μόνες τους. Αλλες, εξαιτίας των οικονομικών δυσκολιών, καταφεύγουν στην πορνεία. Για να διατηρεί μια κοινωνία σταθερό τον πληθυσμό της χρειάζεται κατά μέσον όρο να γεννιούνται δύο παιδιά ανά γυναίκα (ή κατά κάτι λιγότερα). Ομως η τωρινή αναλογία είναι μόλις 1,2 παιδιά ανά γυναίκα. Εύλογα λοιπόν, πέρυσι, ο πρόεδρος Πούτιν δήλωσε ότι το δημογραφικό είναι το σοβαρότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει η Ρωσία. Το δημογραφικό, όχι η τρομοκρατία, ούτε η ρύπανση του περιβάλλοντος ούτε η πυρηνική απειλή ούτε η Κίνα. O θάνατος του ρωσικού πληθυσμού είναι ζήτημα προτεραιότητας για τη χώρα.
Το θέμα είναι ότι αυτό δεν έχει συμβεί πουθενά αλλού και δεν υπάρχουν ιστορικά παραδείγματα που θα βοηθούσαν στην υπέρβασή του. Είναι γνωστό ότι όσο μια χώρα αναπτύσσεται, τόσο πέφτει η γεννητικότητα. Ετσι, είναι απόλυτα κατανοητό γιατί η ρωσική γεννητικότητα μειώνεται από την εποχή του Στάλιν και ακόμη περισσότερο από την εποχή της πτώσης της ΕΣΣΔ. Πάντως, αν συνυπολογίσουμε σ’ αυτή την τάση τις δραματικές προοπτικές που αντιμετωπίζουν οι Ρωσίδες σήμερα, καταλαβαίνουμε γιατί δεν θέλουν να παντρευτούν και να κάνουν παιδιά.
Ορισμένες άλλες σύγχρονες κοινωνίες έχουν επιτύχει την ισορροπία ανάμεσα στην ανάπτυξη και τη γεννητικότητα. Οι σκανδιναβικές χώρες, παραδείγματος χάριν, κατάφεραν να πολεμήσουν την υπογεννητικότητα εφαρμόζοντας σημαντικές πολιτικές στήριξης της οικογένειας, ώστε να μην αποφεύγουν τα ζευγάρια να αποκτήσουν δεύτερο παιδί.
Ομως, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι η αλκοολική Ρωσία θα εφαρμόσει το ίδιο γενναιόδωρες πολιτικές στήριξης των γυναικών και των παιδιών. Γι’ αυτό, ο Πούτιν θεωρεί πως η μόνη λύση είναι η οικονομική ανάπτυξη, που θα επιτρέψει -τουλάχιστον θεωρητικά- στους νέους Ρώσους να ανακτήσουν την εμπιστοσύνη τους και να φτιάξουν οικογένεια.
Οι ρωσικοί οικονομικοί δείκτες δεν είναι τόσο κακοί όπως στο παρελθόν. H καταστροφική μείωση της παραγωγής έχει συγκρατηθεί και βρίσκεται σε πορεία αργής ανάκαμψης. Οι κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες σταθεροποιούνται, τουλάχιστον στις περιοχές που δεν αντιμετωπίζουν μειονοτικά προβλήματα. Οι ξένοι επενδυτές δείχνουν ξανά ενδιαφέρον και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο παρέχει τη στήριξή του.
Μπορούν όμως όλα αυτά να αντιστρέψουν τις δημογραφικές τάσεις; Αμφιβάλλω. Ισως ο πληθυσμός να μειώνεται κατά 500.000 ετησίως αντί των 750.000, όμως η αιμορραγία σίγουρα θα συνεχιστεί.
Ταυτόχρονα με την κρίση στη Μέση Ανατολή, τη διεθνή τρομοκρατία, την κούρσα εξοπλισμών στη Νότια Ασία και την άνοδο της Κίνας (για να αναφέρουμε μόνο μερικά από τα ζητήματα), ο κόσμος βρίσκεται αντιμέτωπος με τη σιωπηλή εξαφάνιση της Ρωσίας. Και αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς, δεν ξέρουμε ούτε πού μπορεί να οδηγήσει αυτό ούτε πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί.
